05 August, 2015

ભારતીય બાળસાહિત્યનું ભૂલાયેલું 'ક્લાસિક' પુસ્તક


આપણે ક્યારેક બહુ 'વજનદાર' કહી શકાય એવા પુસ્તકો પણ એક જ બેઠકમાં પૂરા કરી દેતા હોઈએ છીએ. આવા પુસ્તકો જેમ જેમ વાંચતા જઈએ તેમ તેમ 'આ પુસ્તક પૂરું જ ના થાય તો કેવું સારું' એવી લાગણી થતી જાય છે. આવો જ અનુભવ કરાવતું એક નાનકડું પુસ્તક એટલે 'ગે-નેકઃ ધ સ્ટોરી ઓફ એ પીજન'. નામ વાંચીને ખાસ કંઈ જિજ્ઞાસા ના થાય એવું શુષ્ક શીર્ષક ધરાવતું આ પુસ્તક વળી બાળકો અને કિશોરોનું છે. બાળ સાહિત્યમાં ઉત્કૃષ્ઠ પ્રદાન કરવા બદલ અંગ્રેજી ભાષાના આ પુસ્તકના લેખકને અમેરિકન લાઈબ્રેરી એસોસિયેશનનો અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત 'ન્યૂબેરી મેડલ' પણ મળ્યો હતો. સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે, અંગ્રેજી બાળ સાહિત્યમાં ક્લાસિકની કેટેગરીમાં આવતા આ પુસ્તકના લેખક બંગાળી છે. આ બંગાળી એટલે અમેરિકા જઈને અંગ્રેજી ભાષાના લેખક તરીકે સફળ થનારો પહેલવહેલો ભારતીય યુવક ધન ગોપાલ મુખરજી.

અમેરિકામાં બાળ-નવલકથાના ખાનામાં મૂકાયેલા આ પુસ્તકની વાર્તા 'ગે નેક' જેવું વિચિત્ર નામ ધરાવતા 'મેસેન્જર પીજન'ની આસપાસ ફરે છે. કબૂતરનું નામ 'ગે નેક' કેમ છે એ વાત લેખકે પહેલાં જ પ્રકરણમાં સુંદર રીતે ગૂંથી લીધી છે. લેખક કહે છે કે, ''... આ કબૂતરનું નામ 'ચિત્રાગ્રિવા' છે, ચિત્રા એટલે 'ગે' રંગથી ચિતરેલું અને ગ્રિવા એટલે ગળું. એટલે કે ચિત્રાગ્રિવા, જેને એક જ શબ્દમાં ગે નેક કહી શકાય. ક્યારેક તેને 'ઈરિડેસન્સ-થ્રોટેડ' (Iridescence Throated) તરીકે પણ બોલાવાતું હતું...'' સ્થાનના ફેરફારથી કે હલનચલનથી બદલતા રંગ માટે અંગ્રેજીમાં 'ગે-Gay' શબ્દ છે, જ્યારે 'નેક' એટલે ગળું. એટલે કે જેના ગળાનો રંગ વારંવાર બદલાય છે એવું ગળું ધરાવતું. એવી જ રીતે, ઈરિડેસન્સ એટલે મેઘધનુષ્ય જેવી રંગઆભા અને થ્રોટેડ એટલે ગળું. વર્ષ ૧૯૨૮માં પેગ્વિને પ્રકાશિત કરેલું આ પુસ્તક લેખક ફ્રાંસમાં હતા ત્યારે અંગ્રેજી ભાષામાં લખાયેલું છે. કદાચ ગ્લોબલ અપીલ મેળવવા કબૂતરનું નામ ગે નેક રખાયું હશે!

વર્ષ 1944માં પફિન સ્ટોરી બુક્સે પ્રકાશિત કર્યું ત્યારનું કવરપેજ અને બાજુમાં ધન ગોપાલ મુખરજી

પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં જ લેખક નિખાલસતાથી કહે છે કે, ''બેસ્ટ ફોર એજીસ ૯ ટુ ૧૪''. જોકે, લેખક પોતે આવું માનતા હોય તો પણ આ પુસ્તક કોઈ પણ ઉંમરના લોકોને જકડી રાખે એવું છે. વાર્તાની શરૂઆતના પ્રકરણોમાં ગે નેક ઈંડામાંથી બહાર આવે છે ત્યારથી માંડીને તેના માતા-પિતાની મદદથી તે ઉડવાની શરૂઆત કેવી રીતે કરે છે એ વાત કરાઈ છે. આ પ્રકરણો વાંચતી વખતે વાચક કબૂતર અને અન્ય પક્ષીઓના કૌટુંબિક-સામાજિક વ્યવહાર અને તેમની આદતો વિશે માહિતી મેળવતો જાય છે. કબૂતર ઘરમાં માળો બાંધે તો શું ના કરવું જોઈએ એ પણ વાચકો (ખાસ કરીને બાળકો દયા-અનુકંપાના પાઠ) શીખતા જાય છે. આ દરમિયાન કબૂતરના બચ્ચાંનો વિકાસ અને તેનામાં થતાં જૈવિક ફેરફારોનું પણ જ્ઞાન મળે છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે, આ બધી જ વાત કંટાળો આવે એવી શૈક્ષણિક શૈલીમાં નહીં પણ અત્યંત રસાળ રીતે વાર્તામાં જ ગૂંથેલી છે. આ બધું જ વર્ણન જબરદસ્ત સંશોધન સાથે થયું હોય છતાં વાર્તાનો દરેક ફકરો ખૂબ ઝડપથી પૂરો થતો જાય છે.

જેમ કે, ગે નેકનો જન્મ થયો એની વાત કરતા એક જગ્યાએ લેખક કહે છે કે, ''... અલબત્ત, ગે નેક ઈંડામાંથી બહાર આવ્યું ત્યારે તેનું ગળું મેઘધનુષ્ય જેવી રંગઆભા નહોતું ધરાવતું. દર અઠવાડિયે તેના પીંછા વધતા જતા હતા. જ્યાં સુધી તે ત્રણ મહિનાનું થયું ત્યાં સુધી ખૂબ થોડી આશા હતી કે, તે સુંદર ગળાનું માલિક બનશે. છેવટે તેણે સુંદર ગળું મેળવ્યું. તે ભારતમાં મારા શહેરનું સૌથી સુંદર કબૂતર હતું. મારા શહેરના અનેક છોકરા ચાળીસેક કબૂતરોના માલિક હતા...''

આ પુસ્તક લેખકના બાળપણના અનુભવો પર આધારિત છે. ધન ગોપાલ મુખરજીએ નોંધ્યું છે કે, ''એ વખતે ચાળીસેક કબૂતરોના માલિક હોવું એ હિંદુ યુવકોમાં નવી વાત ન હતી.'' નવલકથામાં ગે નેકને તાલીમ આપનારા યુવક લેખક પોતે છે. લેખકનો જન્મ છઠ્ઠી જુલાઈ, ૧૮૯૦ના રોજ બ્રિટિશ ભારતના કોલકાતા નજીકના એક ગામમાં થયો હતો, જ્યારે નવલકથામાં ગે નેકનો જન્મ પણ કોલકાતામાં થયો છે. ગે નેક કોઈ સામાન્ય કબૂતર નથી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ વખતે તેણે ફ્રાંસમાં મેસેન્જર પીજન તરીકે ઘણું શૌર્ય દાખવ્યું હતું. પુસ્તકના અનેક પ્રકરણો ગે નેકના મોંઢે કહેવાયા છે. એટલે કે ગે નેક પહેલો પુરુષ એકવચનમાં વાચકોને વાર્તા કહે છે. પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં જ લેખક કહે છે કે, કબૂતરના જીવનની શરૂઆત અને તેને અપાયેલી યુદ્ધની તાલીમના વર્ણનો સાચુકલાં છે. ઈસ. ૧૯૦૦માં બંગાળ પ્રેસિડેન્સીના ઉચ્ચ બ્રાહ્મણ પરિવારના સંતાનોના કબૂતર પાળવાના શોખ વિશે વધુ માહિતી મેળવવા કે કબૂતરોને યુદ્ધમાં 'મેસેન્જર' તરીકે કેવી રીતે તાલીમ અપાતી હતી- વગેરે રસપ્રદ માહિતી મેળવવા પણ આ પુસ્તક અધિકૃત છે.

ગે નેક એક ઉત્તમ મેસેન્જર પીજન કેમ બની શક્યું એનું કારણ લેખકે ઉત્તમ ફિલ્મ લેખકની જેમ શરૂઆતમાં જ આપી દીધું છે. લેખક કહે છે કે, ''...ગે નેકના પિતા એક શ્રેષ્ઠ ટમ્બલર (જિમ્નાસ્ટ) હતા, જેણે એ વખતની સૌથી સુંદર કબૂતરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. એ કબૂતરી ઉત્તમ મેસેન્જર પીજનની પેઢીમાંથી આવતી હતી. એટલા માટે જ ગે નેક યુદ્ધ તેમજ શાંતિના સમયમાં પોતાને સન્માનીય મેસેન્જર તરીકે સાબિત કરી શક્યું હતું. તેની માતા પાસેથી તેને શાણપણ મળ્યું હતું અને પિતા પાસેથી બહાદુરી અને ચપળતા. તે કંઈ પણ સમજવામાં એટલું ચપળ હતું કે, ક્યારેક તો બાજ જેવા શિકારી પક્ષીના માથા આગળ જઈને છેલ્લી ઘડીએ ગુલાંટ મારી પલાયન થઈ જતું હતું...''

જોકે, ગે નેકના પિતા એક વાવાઝોડામાં મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે તેની માતા બાજનો શિકાર થઈ જાય છે. એ પછી કેટલીક નાટયાત્મક ઘટનાઓ પછી ગે નેક તેના માલિકને છોડીને હિમાલયના જંગલોમાં જતું રહે છે. એ પછી ગે નેકનો માલિક તેના મિત્ર 'ધોન્ડ ધ હંટર' અને 'રાજડા ધ પ્રિસ્ટ'ની સાથે તેનો પીછો કરે છે. આ દરમિયાન હિમાલયના પશુ-પક્ષીઓ અને વનસ્પતિ-સૃષ્ટિના અત્યંત ઉત્કૃષ્ટ કાવ્યાત્મક અને આબેહૂબ વર્ણનો આવે છે. ગે નેક જંગલમાંથી હેમખેમ પાછું મળે છે એ પહેલાં જીવિત રહેવા તેણે જંગલી હાથીથી માંડીને સમડી, ગીધ અને બાજનો સામનો કરવો પડે છે. ગે નેક ડરી ગયું હોવા છતાં બધી જ મુશ્કેલીઓને પાર કરીને બૌદ્ધ સાધુઓના મઠમાં પહોંચી જાય છે, જ્યાં બૌદ્ધ સાધુ તેની સારવાર કરે છે. અહીં લેખકે બૌદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાાન અને અલૌકિક શક્તિ ધરાવતા લામાની વાત પણ એકદમ હળવી શૈલીમાં વણી લીધી છે. આ દરમિયાન લેખક બાળકોને શીરાની જેમ ગળે ઉતરી જાય એવી રીતે હિમાલયની ભવ્યતા અને 'અખંડ પવિત્રતા'ના આધારે હિંદુ ધર્મના પાયાના તત્ત્વજ્ઞાનની પણ વાત કરે છે.

છેવટે ગે નેક માલિકના ઘરે પરત ફરે છે પણ હવે તેને લાંબી મુસાફરીએ (યુદ્ધમાં મેસેજન્જર પીજન તરીકે) જવાનું છે. આ વર્ણનોમાં ધન ગોપાલ મુખરજીની વ્યથા પણ છે કારણ કે, શ્રીમંત મુખરજી પરિવારે ધન ગોપાલના ક્રાંતિકારી વિચારોથી ડરીને તેમને વધુ અભ્યાસ માટે વિદેશ મોકલી દીધા હતા. ગે નેક પણ ધન ગોપાલ મુખરજીની જેમ નવા દેશ ફ્રાંસ જાય છે. ત્યાં ગે નેકે 'ધોંડ ધ હંટર'ના માર્ગદર્શન હેઠળ યુદ્ધમાં મેસેન્જર પીજન તરીકે ફરજ બજાવવાની હોય છે. યુદ્ધમાં તેનો સામનો જર્મનીના મહાકાય મશીન-ઈગલ (ફાઈટર પ્લેન), ગોળા-બારુદ અને આગ સાથે થાય છે. આ દરમિયાન ગે નેકનું એક સાથી કબૂતર ગોળી વાગતા મૃત્યુ પામે છે પણ ગે નેક આઘાતમાં સરી પડે છે. આખરે, ગે નેક અને 'ધોંડ ધ હંટર' ભારતમાં બૌદ્ધ આશ્રમમાં પરત ફરે છે, જ્યાં બૌદ્ધ સાધુ તેમને નફરત અને ડરમાંથી બહાર લાવીને 'સ્વચ્છ' કરે છે.

ધન ગોપાલ મુખરજીએ પશુ-પક્ષીઓના પરસ્પરના અને માણસજાત સાથેના સંબંધોનું અત્યંત ઝડપથી ઊંડું અને વાસ્તવિક ચિત્રણ કર્યું છે. કબૂતરના પ્રેમ, વફાદારી અને ડર પર વિજય મેળવવાના વર્ણનોથી લેખક બાળકોને સરળતાથી સંદેશ આપે છે. આધ્યાત્મિક ઉપદેશોની સાથે સાથે જીવનની કરુણ વાસ્તવિકતા સાથે પણ લેખક બાળકોને સરળતાથી પરિચય કરાવે છે. જેમ કે, એકવાર ગે નેક કહે છે, ''મને કહોને : પક્ષીઓ અને પશુઓ એકબીજાને મારીને પારાવાર વેદના કેમ આપતા હશે? મને નથી લાગતું કે, તમે માણસો એકબીજાને દુઃખ પહોંચાડતા હોવ. શું તમે આવું કરો છો?'' કમનસીબે, કબૂતર આવું પૂછે છે એના થોડા પાનાં વાંચ્યા પછી વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે.

આ પુસ્તકના ફકરે ફકરે સંતોષના ઓડકાર આવે છે. 'ગે નેક'ના ચાહકો વચ્ચે પુસ્તકનું નામ બદલી નાંખવાની પણ ચર્ચા થઈ હતી. જોકે, આ પુસ્તક વૈશ્વિક બાળસાહિત્યનો પણ ઉજ્જવળ 'ઈતિહાસ' છે અને એટલે તેને જેવું છે એ જ સ્વરૂપમાં સાચવવું જોઈએ. વર્ષ ૧૯૧૭માં અમેરિકા જઈને લખવાનું ચાલુ કર્યા પછી ધન ગોપાલ મુખરજીએ ૨૦ પુસ્તક લખ્યાં છે, જેમાંના ૧૫થી વધુ બાળ સાહિત્યનાં છે. જીવનભર બાળકોને પ્રેરણા આપનારા આ સિદ્ધહસ્ત લેખકે ૧૪મી જુલાઈ, ૧૯૩૬ના રોજ ગળે ફાંસો ખાઈને આત્મહત્યા કરી લીધી હતી.

ધન ગોપાલ મુખરજીને વિદેશ કેમ જવું પડ્યું હતું?

ધન ગોપાલ મુખરજી જાણીતા બંગાળી ક્રાંતિકારી જદુ ગોપાલ મુખરજીના મોટા ભાઈ થાય. જદુ ગોપાલ બંગાળી ક્રાંતિકારીઓથી પ્રભાવિત થઈને બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ આંદોલન ચલાવતા હતા. જદુ ગોપાલ અને તેમના મિત્રોના વિચારોની અસર ધન ગોપાલ પર પણ પડી હોય છે. આ કારણોસર તેમનો પરિવાર ધન ગોપાલને વિદેશ મોકલી દે છે. છેવટે કોલકાતા યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કર્યા પછી ધન ગોપાલ જાપાનમાં યુનિવર્સિટી ઓફ ટોકિયો અને પછી અમેરિકામાં કેલિફોર્નિયા અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવે છે. આમ, ધન ગોપાલના જાપાન અને અમેરિકામાં થયેલા ઉચ્ચ અભ્યાસ પાછળ તેમનો ભાઈ અને ક્રાંતિકારી વિચારો નિમિત્ત બન્યા હતા. વર્ષ ૧૯૨૪માં તેમણે 'માય બ્રધર્સ ફેસ' નામનું જદુ ગોપાલ સાથેના સંસ્મરણોનું પુસ્તક પણ લખ્યું હતું.

3 comments:

  1. બાળકોને સ્ટોરીના માધ્યમથી શિક્ષણ આપવામાં પશુ-પક્ષી-પ્રાણીઓની વાર્તા પ્રભાવી અસર છોડે છે. ગે નેક પુસ્તક વિશે વાંચીને આનંદ થયો. કબુતરની આંતરખોજ અને રઝળપાટ વાચકોને પણ મનોપ્રદેશમાં વિહરતા અને વિચારતા કરી દે એ જ તો લેખનની ખૂબી છે. ભારતમાં આ શ્રેણીમાં પંચતંત્ર શિરમોર મનાય છે. એક ભારતીય લેખકની વાર્તા-પુસ્તક અંગ્રેજી સાહિત્યમાં પણ અવ્વલ છે, તે આનંદ સાથે ગૌરવની પણ વાત છે. સાહિત્ય જગતની ઓછી જાણીતી વાતોને કોલમના માધ્યમથી પીરસવા બદલ આભાર..

    ReplyDelete