સાયબર કમાન્ડોઝ : ડિજિટલ ઇન્ડિયાની પાયાની જરૂરિયાત

આજની દુનિયામાં બે પ્રકારના યુદ્ધો લડાઇ રહ્યા છે. પહેલું છે સીધેસીધું સામસામે બંદૂકો, તોપો અને મિસાઇલોથી લડાતું યુદ્ધ. આ પ્રકારના યુદ્ધો શસ્ત્રોનું શક્તિ પ્રદર્શન કરીને પણ લડાય છે, જ્યારે બીજા પ્રકારનું યુદ્ધ વર્ચ્યુઅલ કે ડિજિટલ સ્તરે લડાઈ રહ્યું છે. એ યુદ્ધ આભાસી છે, દેખાતું નથી પણ વધારે ખતરનાક છે. કોઈ પણ દેશ પાસે સીધું યુદ્ધ લડવા ચોક્કસ સિસ્ટમ છે, જે દુનિયાને દેખાય છે એટલે બે આંખની શરમ પણ નડે છે, પરંતુ વર્ચ્યુઅલ કે ડિજિટલ યુદ્ધમાં શરમાવાનો સવાલ જ નથી કારણ કે, એ યુદ્ધ દુનિયા સહેલાઈથી જોઈ નથી શકતી. દુનિયાથી નજર બચાવીને, ચૂપચાપ બીજા દેશોની સરહદમાં ભેલાણ કરી શકાય છે. જમ્મુ કાશ્મીર સરહદે પાકિસ્તાન સતત ઘૂસણખોરીને પ્રોત્સાહન આપે છે, એ દુનિયા જોઈ શકે છે પણ ભારતની સત્તાવાર વેબસાઇટોમાં સતત ઘૂસણખોરી, તોડફોડ કરે છે એ કોઇ જોઇ શકતું નથી. ડિજિટલ યુદ્ધો 'અન્ડરગ્રાઉન્ડ' લડાતા હોય છે. ડિજિટલ યુદ્ધમાં ફાયર કરાતી મિસાઇલ અન્ડરગ્રાઉન્ડ ઇન્ટરનેટ કેબલમાંથી છૂટીને આવે છે. એ મિસાઇલોને તોડી પાડવા પણ ડિફેન્સ સિસ્ટમ જરૂરી છે.

ભારત સરકારની 'આધાર' વિશ્વની સૌથી મોટી ઓનલાઈન યોજના બની રહી છે ત્યારે આ દિશામાં વિચારવું જરૂરી છે કારણ કે, આપણી સાયબર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અત્યંત નબળી, ઢીલીપોચી અને ખોખલી છે. સાયબર યુદ્ધની દૃષ્ટિએ અત્યારે અનેક દેશો માટે ચિંતાજનક સમય ચાલી રહ્યો છે. દુનિયાના કરોડો કમ્પ્યુટર એકબીજા સાથે ઇન્ટરનેટથી જોડાયેલા છે. ઈન્ટરનેટ પ્લેટફોર્મની મદદથી કોઈ પણ દેશમાં ઘૂસણખોરી શકાય છે, એ માટે ભારે જોખમો ઉઠાવવાની જરૂર નથી પડતી. હેકિંગનો આતંક ફેલાવીને બીજા દેશની સિસ્ટમને તહસનહસ કરનારા દેશો પર 'આતંકવાદી રાષ્ટ્ર' હોવાનું લાંછન પણ નથી લાગતું. કદાચ એટલે જ પાકિસ્તાને ઘણાં વર્ષો પહેલાં ભારત સામે એક સમાંતર સાયબર યુદ્ધ પણ છેડી દીધું હતું. અત્યારે દુનિયામાં દરેક 'દુશ્મન દેશો' વચ્ચે એક પ્રકારનું 'કૉલ્ડ વૉર' ચાલી રહ્યું છે, પરંતુ એ વર્ષો પહેલાં અમેરિકા-રશિયા વચ્ચે ખેલાયું હતું એવું નથી. એ વખતે જે તે દેશમાં જાસૂસ મોકલવાની ઘટનાઓ વધારે સામે આવતી, જ્યારે અત્યારે સાયબર જાસૂસી વધારે થાય છે.

હજુ પંદરેક દિવસ પહેલા જ અમેરિકાએ બે રશિયન જાસૂસ અને બે હેકરો પર યાહૂનો ડેટા ચોરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. એ લોકોએ યાહૂ પર અસ્તિત્વ ધરાવતા એક અબજ લોકોનો ડેટા ચોર્યો હતો. ડેટા ઈઝ ન્યૂ ઓઈલ, એ મતલબનો રૂઢિપ્રયોગ એમ જ ચલણમાં નથી આવ્યો! આ પહેલા રશિયાએ અમેરિકન પ્રમુખપદની ચૂંટણીમાં પણ હિલેરી ક્લિન્ટનના ઇ-મેઇલ હેક કરીને તેમને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો કારણ કે, એવું થાય તો તેમને મત ઓછા મળે અને ટ્રમ્પ જીતી જાય. રશિયાને ફાયદો ટ્રમ્પ જીતે એમાં હતો. આ ગુનો પણ કોઈ દેશ સામે યુદ્ધ છેડવા જેટલો જ ગંભીર છે. આ હેકિંગ બદલ અમેરિકા રશિયન પ્રમુખ વ્લાદિમિર પુતિન સામે ખુલ્લેઆમ આરોપો મૂક્યા હતા, પરંતુ અમેરિકા હજુ સુધી કંઈ સાબિત નથી કરી શક્યું. આવા કેસ કદાચ સાબિત થાય તો પણ તેમાં સજા કરવી લગભગ અશક્ય હોય છે. ડિજિટલ દુનિયામાં ગુનાખોરી કરતા નાના મોટા સાયબર ગુનેગારોને પકડવા પણ માથાના દુ:ખાવા સમાન છે, ત્યારે એક દેશની પોલીસ કે ઈન્ટેલિજન્સ માટે બીજા દેશની સરકાર સામે ગુનો સાબિત કરવો અને જવાબદારો સામે કાયદેસરના પગલાં લેવા એ કેટલું અઘરું હોય, એ સમજી શકાય એમ છે!

ચીન પણ ભારત, અમેરિકા અને તાઇવાન જેવા દેશોના કમ્પ્યુટરોમાં ભાંગફોડ કરીને, ડેટા ચોરીને સાયબર યુદ્ધ ખેલી રહ્યું છે. કોઈ પણ દેશની ડિફેન્સ સિસ્ટમ મજબૂત બનાવવા 'ઇથિકલ હેકર' પાયાની જરૂરિયાત છે. જેમ એક દેશનો સૈનિક બીજા દેશના સૈનિકની હત્યા કરે એ જાયઝ છે એવી જ રીતે, એક હેકર ગેરકાયદે રીતે બીજા દેશની સિસ્ટમમાં તોડફોડ કરે એ પણ જાયઝ છે. આ માણસજાતે બનાવેલી નાજાયઝ વ્યાખ્યાઓ છે. ઇથિકલ હેકરોને ગેરકાયદે કામ કરવા 'સ્ટેટ સપોર્ટ' મળે છે, એટલે કે, તેમને કોઈ પણ ગેરકાયદે કામ કરવા જે તે દેશની સરકારની મંજૂરી મળે છે. આજકાલ વિકસિત દેશોમાં હેકરોને ‘ડિજિટલ ગોડ’ જેવો માન-મરતબો મળે છે. રશિયા, ચીન, પાકિસ્તાન, તાઇવાન, દક્ષિણ કોરિયા, ઇઝરાયેલ, ઇરાન અને અમેરિકા જેવા અનેક દેશો સાયબર યુદ્ધ માટે ઇથિકલ હેકરોને કરોડો રૂપિયાનું બજેટ ફાળવે છે. વિકિલિક્સ પણ પર્દાફાશ કરી ચૂક્યું છે કે, યુએસ સિક્રેટ સર્વિસ અને સીઆઈએ દ્વારા જાસૂસી અને હેકિંગ માટેના 'શસ્ત્રો' બનાવડાવ્યા છે. રશિયાએ તો નૈતિકતા નેવે મૂકીને હેકરોની મદદ લેવા રશિયન માફિયા સાથે જ ગઠબંધન કર્યું છે.

હવે સવાલ એ છે કે, આ સ્થિતિમાં ભારત ક્યાં છે? એક સરેરાશ ભારતીય સિલિકોન વેલીના ઈન્ડિયન અમેરિકનોની દંતકથાઓ સાંભળતો એવું માનતો હોય છે કે, ભારત ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજીમાં હરણફાળ ભરી રહ્યું છે. હકીકત એ છે કે, આપણી સાયબર ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં પાકિસ્તાન જેવો પછાત દેશ પણ તોડફોડ કરી શકે છે. ભારતે ૨૦૧૩માં નેશનલ સાયબર સિક્યોરિટી પોલિસી બનાવી હતી, જે અંતર્ગત પાંચ લાખ સાયબર એક્સપર્ટનો વર્કફોર્સ ઊભો કરવાનું કહેવાયું હતું. એ વાત અલગ છે કે, અત્યારે દેશની સાયબર સિક્યોરિટી માટે માંડ એક લાખ લોકો કામ કરે છે. વળી, આ ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં કામ કરતા લોકોની ગુણવત્તા સામે પણ અનેક સવાલો છે. ભારત સરકાર માટે કામ કરતા સાયબર સિક્યોરિટી એક્સપર્ટ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ સેક્ટરનો હિસ્સો નથી. તેઓ જે તે મંત્રાલયો, વિભાગો કે પછી સરકાર સાથે કામ કરતી સંસ્થાઓ વતી કામ કરે છે. ટૂંકમાં, આ વર્કફોર્સ એક વિભાગ હેઠળ નથી અને એટલે જ સાયબર હુમલો થાય ત્યારે કોઈની જવાબદારી નક્કી કરી શકાતી નથી. આ લોકો 'ખોખલા રાષ્ટ્રવાદ'ના સંતોષ ખાતર ફક્ત પાકિસ્તાન અને ચીનની વેબસાઇટો પર હુમલા કરતા રહે છે, પરંતુ સાયબર હુમલો થાય તો આપણી તૈયારી કેવી છે? જવાબ છે, એકદમ કંગાળ. 

આ પ્રકારની તૈયારી ત્યારે જ હોય, જ્યારે આ સિસ્ટમમાં કામ કરતા ઇથિકલ હેકરો આપણી સાયબર સિક્યોરિટી સિસ્ટમમાં ‘લૂપહૉલ્સ’ શોધવાનું કામ કરે, જેથી બીજા દેશના હેકરો ત્યાં પહોંચે એ પહેલાં આપણે જ આપણી ખામી શોધીને તેની સામે સુરક્ષા કવચ ઊભું કરી શકીએ. ભારત પાસે પણ એવા અનેક હેકિંગ એક્સપર્ટ છે, જે જાયન્ટ ટેક કંપનીઓની ભૂલો શોધી કાઢે છે. જોકે, આપણે તેમનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શક્યા નથી. ગૃહ મંત્રાલયે સંસદમાં રજૂ કરેલા આંકડા પ્રમાણે, વર્ષ ૨૦૧૬માં ભારત સરકારની ૧૯૯ વેબસાઇટ હેક થઈ હતી. ચીન કે પાકિસ્તાનમાંથી પણ ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમનો ડેટા ચોરાયો હતો, જેમાં ડેબિટ-ક્રેડિટ કાર્ડ ડેટાનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે. પહેલી જાન્યુઆરી, ૨૦૧૬ના રોજ તો નેશનલ સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સ (એનએસજી)ની વેબસાઇટ પણ હેક કરાઇ હતી. ચીનના હેકરો તો અનેકવાર ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝન (ડીઆરડીઓ)ની વેબસાઇટમાં ઘૂસીને ક્લાસિફાઇડ ઇન્ફોર્મેશન ચોરી ચૂક્યા છે. 

જોકે, આજેય ભારતના બહુ જ મોટા આર્થિક વ્યવહારો ઓફલાઇન થાય છે, ઇન્ટરનેટ ઘરે ઘરે સુલભ નથી અને ઇન્ટરનેટ સ્પિડના પ્રશ્નો પણ વિકરાળ છે, એટલે સાયબર હુમલા સામે થોડું ઘણું ‘ડિફોલ્ટ’ રક્ષણ મળી જાય છે. ભારત 'ડિજિટલ ઈન્ડિયા' તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે આ વાત સરકારને સતત યાદ અપાવતા રહેવું જોઈએ. ડિજિટલ ઇન્ડિયા મુદ્દે તો પોલિસી એક્સપર્ટ ત્યાં સુધી કહી રહ્યા છે કે, હવે સ્કૂલ અભ્યાસક્રમમાં જ કમ્પ્યુટર કૉડિંગનો વિષય દાખલ કરી દેવો જોઈએ. રશિયા અને ચીનમાં કૉડિંગ કરતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધારે છે અને એટલે જ તેમની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ વધારે મજબૂત છે.

ભારતમાં સાયબર સિક્યોરિટી માટે કામ કરતી થિંક ટેન્કનું કહેવું છે કે, ભારત પાસે ધુરંધર કહી શકાય એવા હેકરોની ફોજ નથી. કોઈ દેશ સાયબર હુમલો કરે તો જડબાતોડ જવાબ આપવા આપણે સક્ષમ નથી. હા, પાકિસ્તાનને પણ નહીં. ભારતની ઢગલાબંધ એન્જિનિયરિંગ કોલેજોથી પણ દેશને જોઈએ એવો ફાયદો મળતો નથી. આ કોલેજોમાં પેદા થતાં મોટા ભાગના એન્જિનિયરો અમેરિકા, યુરોપ, ઓસ્ટ્રેલિયા કે જાપાનીઝ ટેક કંપનીઓ દ્વારા આઉટસોર્સ કરાયેલું 'બેક ઓફિસ' કામ કરે છે. ભારતની આઈઆઈટીમાં પેદા થયેલા મોટા ભાગના જિનિયસ એન્જિનિયર ભારતની નહીં, વિદેશની કંપનીમાં નોકરી કરે છે. ટૂંકમાં, એવા એન્જિનિયરોનું બ્રેઇન ડ્રેઇન થઈ જાય છે અને સરવાળે ભારતને ખાસ કોઈ ફાયદો મળતો નથી. એ માટે આપણું કંગાળ વર્ક કલ્ચર પણ એટલું જ જવાબદાર છે. આપણે ટૂંકી, સ્વાર્થી અને દૂરંદેશી માનસિકતાના અભાવે ગૂગલ, ટેસ્લા કે ટ્વિટર જેવી કંપનીઓ ઊભી નથી કરી શક્યા અને કદાચ હજુયે એ દિવસો બહુ દૂર છે. 

આ જ સ્થિતિમાં આપણે ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા’ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ અને એટલે જ દેશને જંગી ભંડોળ ધરાવતી સાયબર ડિફેન્સ સિસ્ટમની જરૂર છે. આ ઉપરાંત ટેલેન્ટેડ યૂથ ફોર્સને યોગ્ય દિશામાં વાળવાનો સમય પણ આવી ગયો છે. આતંકવાદ સામે લડવા જેમ એલિટ કમાન્ડોઝની જરૂર પડે છે એવી જ રીતે, સાયબર ટેરરિઝમ સામે લડવા એલિટ ‘સાયબર કમાન્ડોઝ’ પાયાની જરૂરિયાત છે. 

સાયબર ટેરરિઝમઃ ફિલ ધ પાવર ઓફ પાકિસ્તાન...

૨૧મી સદીના યુદ્ધો મેદાનો કે સરહદો પર ઓછા અને કૂટનીતિથી વધુ લડાશે એ વાતના સંકેત ઘણાં સમય પહેલાં જ મળવાની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી. જમ્મુ-કાશ્મીર સરહદે પાકિસ્તાન દ્વારા વારંવાર થઈ રહેલો યુદ્ધવિરામનો ભંગ હોય કે પછી પાકિસ્તાન પ્રેરિત આતંકવાદ- એ પ્રકારના છમકલાં પાકિસ્તાનની ભારત સાથેની વિદેશ નીતિનો મહત્ત્વનો હિસ્સો છે. દેશની સુરક્ષા માટે પરમાણુ હથિયારો વિકસાવીને કે ખરીદીને શોભાના ગાંઠિયાની જેમ મૂકી રાખવા એ પણ કૂટનીતિનો એક મહત્ત્વનો હિસ્સો હોય છે. પરમાણુ હથિયારો ધરાવતા દુશ્મન દેશો વચ્ચે એકબીજાના ભયના ઓથાર તળે ઉપરછલ્લી શાંતિ જળવાઈ રહે છે. સરહદો પર થતાં વાસ્તવિક યુદ્ધમાં દેશના અર્થતંત્ર પર પારાવાર બોજ પડે છે. આજના સમયમાં લાંબા સમય સુધી સરહદ પર યુદ્ધ કરવું કોઈ દેશને પોસાય એમ નથી. વળી, તેમાં દુશ્મન દેશ કરતા પોતાને જ વધારે નુકસાન થાય એવું પણ થઈ શકે છે. આ પ્રકારના યુદ્ધો ચાલતા હોય ત્યારે દર વખતે નફ્ફટ થઈને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકાનૂનો નેવે મૂકવા અશક્ય હોય છે. પરંતુ દુનિયાની સામે આવ્યા વિના દુશ્મન દેશને આર્થિક નુકસાન પહોંચાડવું હોય તો શું કરી શકાય? જવાબ છે, સાયબર આતંકવાદ. સાયબર હુમલામાં ધડાકા કર્યા સિવાય સામેના દેશને ભયાનક નુકસાન પહોંચાડી શકાય છે. છેલ્લાં ઘણાં પાકિસ્તાને ભારત સામે આ હથિયાર પણ ઉગામ્યું છે.

વર્ષ ૧૯૬૫, ૧૯૭૧ અને ૧૯૯૯માં ભારત સામેના યુદ્ધમાં હારનો સામનો કર્યા પછી પાકિસ્તાને સરહદી યુદ્ધ છેડીને કાશ્મીર કબજે કરવાના મનસૂબા પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું હતું. એ પછી પાકિસ્તાને ભારત સામેનું યુદ્ધ ચાલુ રાખવા આતંકવાદનો મહાવિનાશક માર્ગ અપનાવ્યો, પરંતુ આજે એ જ આતંકવાદી જૂથો પાકિસ્તાન માટે માથાનો દુખાવો બની ગયા છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તેમજ આતંકવાદને ડામવામાં ભારત સરકારને મળેલી વ્યૂહાત્મક જીત પછી પાકિસ્તાને ભારત સામે પદ્ધતિસરનું સાયબર વોર છેડી દીધું છે. છઠ્ઠી નવેમ્બર, ૨૦૧૪ના રોજ પાકિસ્તાનના હેકરોએ ભારત સરકારના જુદા જુદા વિભાગોની ૨૨ વેબસાઈટની સકલ-સુરત બગાડી નાંખી હતી. આ વેબસાઈટ પર હેકરોએ '1337 & r00x! Team MaDLeeTs' એમ હેકિંગની લાક્ષણિક ટેકનિકલ સ્ટાઈલમાં પોતાની ઓળખ આપી હતી. પાકિસ્તાની હેકર તરીકેની ઓળખ આપનારા આ શખસોએ મોટા ભાગની વેબસાઈટ પર જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ભારતીય લશ્કરને લઈને ભારત સરકાર સામે કેટલાક આરોપો મૂક્યા હતા.

હેકરોએ લખ્યું હતું કે, 'અમે કાશ્મીર નથી માગતા. અમને શાંતિની માગણી કરીએ છીએ. અમે અહીંથી કશું જ ડીલિટ કે ચોરી નથી કર્યું. અમે અહીં ફક્ત સરકાર અને ભારતના લોકોને સંદેશ આપવા આવ્યા છીએ.' આ સંદેશના અંતમાં હેકરોએ 'પાકિસ્તાન જિંદાબાદ' લખ્યું હતું. પહેલી નવેમ્બર, ૨૦૧૪ના રોજ પોતાને 'પાકિસ્તાન સાયબર માફિયા હેકર્સ' તરીકે ઓળખાવતા પાકિસ્તાનના હેકરોએ ગુજરાત સરકારની કમિશનરેટ ઓફ હાયર એજ્યુકેશનની વેબસાઈટ www.egyan.org.in તેમજ અમદાવાદની એગ્રિકલ્ચર પ્રોડયુસ માર્કેટ કમિટી, અમદાવાદની વેબસાઈટ www.apmcahmedabad.comને પણ નિશાન બનાવી હતી. આ બંને વેબસાઈટના હોમ પેજ પર હેકરોએ તેમનો લોગો મૂકીને લખ્યું હતું કે, હેક્ડ બાય પાકિસ્તાન સાયબર માફિયા હેકર્સ, ફિલ ધ પાવર ઓફ પાકિસ્તાન, પીકે રોબોટ વોઝ હિયર અને પાકિસ્તાન જિંદાબાદ. ભારત પર થતાં મોટા ભાગના સાયબર હુમલા પાકિસ્તાન અને ચીન પ્રેરિત હોય છે.

કોમ્યુનિકેશન એન્ડ ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રી રવિશંકર પ્રસાદે ૧૪મી જુલાઈ, ૨૦૧૪ના રોજ દેશમાં વધી રહેલા સાયબર હુમલા વિશે લેખિતમાં માહિતી આપી હતી. વર્ષ ૨૦૧૧, ૨૦૧૨, ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૪ (મે સુધી)માં અનુક્રમે દેશની ૨૧,૬૯૯, ૨૭,૬૦૫, ૨૮,૪૮૧ અને ૯,૧૭૪ વેબસાઈટો હેક થઈ હતી. વેબસાઈટ હેકિંગનો હેતુ ભાંગફોડ કરીને આથક નુકસાન કરવાથી વિશેષ હોતો નથી. કારણ કે, વેબસાઈટ પર ઉપલબ્ધ માહિતી પહેલેથી જ જાહેર હોય છે એટલે જાસૂસીનો પણ સવાલ નથી. વેબસાઈટો પર દેશની સુરક્ષા માટે સંવેદનશીલ કહી શકાય એવી કોઈ માહિતી પણ હોતી નથી. પરંતુ જો આ વેબસાઈટોને હંમેશાં માટે ખોરવી નાંખવામાં આવે કે ડેટા ડિલિટ કરી નાંખવામાં આવે તો કેવું નુકસાન થાય એ સમજી શકાય એમ છે. કોમ્યુનિકેશન એન્ડ ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય હેઠળ જ કામ કરતી કમ્પ્યુટર ઈમર્જન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ ઈન્ડિયાના આંકડા પ્રમાણે ભારત સરકારને આથક નુકસાન પહોંચાડવા તેમજ સિસ્ટમ ખોરવી નાંખવા માટે વર્ષ ૨૦૧૧, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૩માં અનુક્રમે ૧૩,૩૦૧, ૨૨,૦૬૦ અને ૭૧,૭૮૦ સાયબર હુમલા થયા હતા. આમ, વર્ષ ૨૦૧૩માં આગલા વર્ષ કરતા સાયબર હુમલા ત્રણ ગણાથી પણ વધુ થઈ ગયા હતા, જ્યારે મે ૨૦૧૪ સુધીમાં ગંભીર કહી શકાય એવા સાયબર હુમલાની સંખ્યા ૬૨,૧૮૯એ પહોંચી ગઈ છે.

સાયબર હુમલાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે, એ ક્યાંથી થઈ રહ્યા છે એ જાણ્યા પછી પણ એની પાછળ કોનો હાથ છે એ ચોક્કસ કહી શકાતું નથી. ભારતમાં થયેલા સાયબર હુમલા પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, યુએઈ, ચીન, તુર્કી, અલ્જિરિયા, અમેરિકા, બ્રાઝિલ અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાંથી થયા હતા. હવે પાકિસ્તાનના હેકરો પોતાની ઓળખ જાહેર ના કરે ત્યાં સુધી કોઈ જાણી શકતું નથી કે, આ હુમલો કોણે કર્યો? પાકિસ્તાનનો હેકર પોતાના દેશમાં બેઠા બેઠા અમેરિકા કે બ્રાઝિલનું સર્વર હેક કરીને હુમલો કરતો હોય એવું પણ બની શકે છે. બાંગ્લાદેશનો કોઈ હેકર પાકિસ્તાનના નામે ભારત પર સાયબર હુમલા કરતો હોય એવું પણ શક્ય છે. સાયબર હુમલા બહુ ઓછા ખર્ચે, બહુ નાની ટીમની મદદથી અને ખાસ કોઈ  જોખમ ખેડયા સિવાય દુશ્મન દેશને હેરાન-પરેશાન કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત હજારો હુમલા કરીને પણ 'આતંકવાદી દેશ' જેવા લેબલથી બચી શકાય છે. વળી, સાયબર હુમલાખોરોની ઓળખ કરીને તેમને જે તે દેશના વહીવટી તંત્રની મદદથી સજા ફટકારવામાં પણ અનેક અડચણો છે. છેલ્લાં ચાર વર્ષમાં આટલા બધા હુમલાની સામે વર્ષ ૨૦૧૧, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૩માં ઈન્ડિયન પીનલ કોડ હેઠળ ફક્ત ૪૨૨, ૬૦૧ અને ૧,૩૩૭ ફરિયાદો નોંધાઈ છે.

સાયબર આતંકવાદીઓ બેંકો અને રેલવે જેવી વેબસાઈટને હેક કરીને આતંક સર્જી શકે છે. ચૂંટણી પંચ જેવી વેબસાઈટ હેક કરીને તમામ માહિતી ડિલિટ કરી શકે છે, ખોટી માહિતી આપીને લોકોને ગેરમાર્ગે દોરી શકે છે અને સંસદના બંને ગૃહોની વેબસાઈટ પર ખોટી માહિતી અપલોડ કરીને કે બધી માહિતી ડિલિટ કરીને અરાજકતા સર્જી શકે છે. સાયબર આતંકવાદને મૂળભૂત બે ભાગમાં વહેંચી શકાય. કમ્પ્યુટર નેટવર્ક અને વિવિધ સરકારી વિભાગોને સપોર્ટ કરતું ઓનલાઈન માળખું ખોરવી નાંખવું એ સીધેસીધો સાયબર આતંકવાદ છે, જ્યારે આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને અંજામ આપવા માટે કરાતો સાયબર સ્પેસનો ઉપયોગ એ આડકતરો સાયબર આતંકવાદ છે. સાયબર સ્પેસના ઉપયોગથી ધર્મના નામે યુવાનોને આકર્ષીને ભરતી કરવા, ખોટો પ્રચાર કરવાના હેતુથી તૈયાર કરેલું સાહિત્ય વેબસાઈટ કે સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ પર અપલોડ કરવું તેમજ ફેક એકાઉન્ટો ખોલીને ગુપ્ત સંદેશાની આપ-લે કરવા માટે સાયબર સ્પેસનો ઉપયોગ કરવાની પ્રવૃત્તિ પણ ખૂબ ફૂલીફાલી છે. દેશમાં મોટા ભાગના કોમી રમખાણોમાં ઘી હોમવાનું કામ પણ સાયબર સ્પેસની મદદથી જ થાય છે.

ઈરાક અને સીરિયામાં આતંક મચાવનારા ઈસ્લામિક સ્ટેટ જૂથે ઈન્ટરનેટની મદદથી એક સોફિસ્ટિકેટેડ કેમ્પેઇન શરૂ કરીને જ વિશ્વભરમાં લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે. અલ કાયદા, અલ કાયદા ઈન ધ ઈન્ડિયન સબ-કોન્ટિનેન્ટ ઈન્ડિયન મુજાહિદ્દીન, તહેરિકે તાલિબાન-પાકિસ્તાન, જમાત-ઉલ મુજાહિદ્દીન બાંગ્લાદેશ વગેરે આતંકી જૂથો સાયબર સ્પેસનો ઉપયોગ કરીને મજબૂત થઈ રહ્યા હોવાથી ભારત-અમેરિકાએ ઈન્ડો-યુ.એસ. જોઈન્ટ વકગ ગૂ્રપની રચના કરીને સાયબર ટેરર નેટવર્ક ખતમ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. પહેલી જુલાઈ, ૨૦૧૪ના રોજ ઈસ્લામિક સ્ટેટના વડા અબુ બકર અલ બગદાદીએ 'એ મેસેજ ટુ ધ મુજાહિદ્દીન એન્ડ ધ મુસ્લિમ ઉમ્માહ ઇન ધ મન્થ ઓફ રમઝાન' નામે વીસ સેકન્ડનો એક ઓડિયો સોશિયલ મીડિયાની મદદથી જ વહેતો કર્યો હતો. ત્યાર બાદ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪માં પણ ઈસ્લામિક સ્ટેટ સાથે જોડાયેલા એક કેનેડિયન યુવકે ભારતીય યુવાનોને તેમની સાથે જોડાવાની હાકલ કરતો ૧૧ મિનિટનો વીડિયો ફરતો કર્યો હતો. આ વીડિયોમાં હિન્દી, તમિલ અને ઉર્દૂમાં સબ-ટાઈટલ હતા. આ ઘટનાના એક જ મહિના બાદ ત્રીજી સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૩ના રોજ અલ કાયદાના વડા અયામાન અલ ઝવાહિરીએ ભારતીય ઉપખંડમાં આતંક ફેલાવવા નવી શાખાની જાહેરાત વીડિયો અપલોડ કરીને જ કરી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ સમાજની ધામક લાગણી દુભવતા ઓડિયો-વીડિયો મેસેજ કે તસવીરોથી પણ કોમી તોફાનો ફાટી નીકળતા હોય ત્યાં સાયબર સ્પેસની મદદથી ઝવાહિરી જેવા આતંકવાદીઓના હાથ મજબૂત થતા ના હોય એવું માનવું અઘરું છે.  

સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨માં નવી દિલ્હીમાં સુરક્ષા નિષ્ણાતો દ્વારા આયોજિત ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં નોંધ કરાઈ હતી કે, 'આઈએસઆઈ આતંકવાદીઓને સાયબર હુમલા કરવા માટે તાલીમ આપી રહી છે કારણ કે, તેઓ જાણે છે કે આ પ્રકારના હુમલા ખાળવા ભારત પૂરતું સજ્જ નથી.' પાકિસ્તાનની જાસૂસી સંસ્થા આઈએસઆઈએ ભારત સામે સાયબર યુદ્ધ છેડયું હોવાથી જ તેઓ શિક્ષિત યુવાનોની ભરતી પર ખાસ ભાર આપી રહ્યા છે. સાયબર હુમલાને કોઈ પણ મોટા આતંવાદી હુમલાથી જરા પણ ઉતરતી કક્ષાના ગણીને તેની અવગણના કરી શકાય એમ નથી. આ સંજોગોને વેળાસર પારખીને ભારતે પણ સાયબર ગુનાખોરી અને સાયબર આતંકવાદ સામેની લડાઈને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટેની પ્રાથમિકતા ગણીને આ દિશામાં મક્કમ ગતિએ આગળ વધવાનો સમય થઈ ગયો છે.

ડિજિટલ શસ્ત્રોનો ખતરનાક વેપાર

21મી સદીનો માણસ બે વિશ્વમાં જીવી રહ્યો છે, એક રિયલ એટલે કે વાસ્તવિક વિશ્વ અને બીજું વર્ચ્યુઅલ એટલે કે આભાસી વિશ્વ. વાસ્તવિક વિશ્વના ગુનેગારોને પકડવા માટે કાયદો છે, પોલીસ છે. વાસ્તવિક વિશ્વના ગુના દેખીતા હોય છે અને તેથી તેના માટે જવાબદાર ગુનેગારોને પકડવા સહેલા છે. પરંતુ આભાસી એટલે કે, વર્ચ્યુઅલ વિશ્વના ગુનેગારોને પકડવા અઘરા છે. આજે વિશ્વભરમાં કરોડો લોકો એકબીજા સાથે ઈન્ટરનેટથી જોડાયેલા છે અને આ આભાસી વિશ્વમાં પણ ગુનાખોરીનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. ઈન્ટરનેટની ભાષામાં આ ગુનાખોરી સાયબર ક્રાઈમ અને આવા ગુનેગારો સાયબર ક્રિમિનલ તરીકે ઓળખાય છે. સાયબર ગુનેગારો ડિજિટલ આર્મ્સની મદદથી સાયબર ગુના આચરે છે. વર્ષેદહાડે ડિજિટલ આર્મ્સનો કેટલો વેપાર થાય છે એના ચોક્કસ આંકડા મળવા તો મુશ્કેલ છે, પરંતુ આવા ‘હથિયારો’ની મદદથી જ સાયબર ગુનેગારો પોતાના નાપાક ઈરાદાઓને અંજામ આપે છે.

ડિજિટલ આર્મ્સ એ બીજુ કંઈ નહીં પણ એક પ્રકારના સોફ્ટવેર જ હોય છે, જે સાયબર વર્લ્ડમાં ‘એબ્સોલ્યુટ પાવર’ કે ‘ગોડ’ જેવા નામે ઓળખાય છે. કહેવાની જરૂર નથી કે, વિશ્વભરમાં આ પ્રકારના સોફ્ટવેરનું વેચાણ સતત વધી રહ્યું છે. ડિજિટલ આર્મ્સના વેપારમાં સૌથી વધુ વેચાણ હેકિંગ સોફ્ટવેર અને કમ્પ્યુટર કોડનું થાય છે. ટેકનિકલ ભાષામાં કમ્પ્યુટર કોડ ‘એક્સપ્લોઈટ્સ’ નામે ઓળખાય છે, જેની મદદથી હેકર બીજાના વર્ચ્યુઅલ વર્લ્ડમાં ડોકિયું કરીને ડેટા કે પૈસા ચોરી શકે છે. એક્સપ્લોઈટ્સ એક પ્રકારનું સોફ્ટવેર છે, જે ઈન્ટરનેટની મદદથી અન્યના કમ્પ્યુટરમાં દાખલ થઈને કમાન્ડ આપી શકે છે. હેકિંગ સોફ્ટવેરોની મદદથી અન્યના ઈ-મેઈલ કે સોશિયલ નેટવર્કિંગ સાઈટ્સમાં ડોકિયું કરી લેવાની પ્રવૃત્તિ આજકાલ વધી રહી છે.

આઘાતજનક વાત તો એ છે કે, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આસાનીથી ઉપલબ્ધ આવા હેકિંગ સોફ્ટવેરના સૌથી મોટા ખરીદારો આતંકવાદી જૂથો અને સાયબર ગુનેગારો છે. તાજેતરમાં જ અમેરિકાના સાયબર સિક્યુરિટી એક્સપર્ટ્સને માહિતી મળી હતી કે, આતંકવાદીઓએ કેટલાક ગુપ્ત દલાલો પાસેથી કમ્પ્યુટર કોડની ઓનલાઈન ખરીદી કરી છે, અને હાલ આવા અનેક દલાલો ગુપ્ત રીતે કાર્યરત છે. હજુ થોડા વર્ષ પહેલાં ગેરકાયદે કમ્પ્યુટર કોડનું ખરીદ-વેચાણ ભાગ્યે જ થતું હતું. એક સમયે ભારતમાં પણ આવા કેસ નોંધાયા હતા અને સીબીઆઈના પૂર્વ વડા આર.કે. રાઘવને કબૂલ્યું હતું કે, આ વેપારમાં સામેલ એક પણ ગુનેગારની ઓળખ થઈ શકી નથી.

જોકે, અત્યારે ડિજિટલ આર્મ્સના અન્ડરગ્રાઉન્ડ માર્કેટનો વ્યાપ પહેલાં કરતા અનેકગણો વધુ છે. આવા શસ્ત્રોની મદદથી સાયબર ગુનેગારો ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે ઉતરતી કક્ષાના દેશો પાસેથી જંગી રકમ પડાવીને પ્રમાણમાં મજબૂત સાયબર સુરક્ષા ધરાવતા દેશોની સિસ્ટમ પર હુમલો કરે છે. સાદા અર્થમાં કહીએ તો તેઓ મજબૂત દેશોને હેરાન-પરેશાન કરવા માટે નબળા દેશો પાસેથી ‘સોપારી’ લે છે. જોકે, એક્સપ્લોઈટ્સનું ખરીદ-વેચાણ કરવું કાયદેસર છે અને હાલ અમેરિકા-યુરોપમાં અનેક કંપનીઓ તેનું કાયદેસર રીતે વેચાણ કરી જ રહી છે.

સાયબર પ્રોડક્ટ્સ વેચતી અમેરિકાની જાણીતી કંપની નેટ્રાગર્ડે જ ગયા વર્ષે અમેરિકાની વિવિધ સરકારી સંસ્થાઓ અને કંપનીઓને 50થી વધુ એક્સપ્લોઈટ્સનું વેચાણ કર્યું હતું. આવા એક એક્સપ્લોઈટ્સની કિંમત તે કેટલું મજબૂત છે અને તે શું કરી શકે છે તેના પર આધાર રાખે છે. આ કંપનીએ સત્તાવાર રીતે કબૂલ્યું હતું કે, તેમણે કેટલાક એક્સપ્લોઈટ્સ ‘શસ્ત્ર’ તરીકે વેચ્યા હતા. આ કંપનીએ ત્રણ ડઝન જેટલા સ્વતંત્ર હેકરો પાસેથી એક્સપ્લોઈટ્સ ખરીદ્યા હતા અને આ ખરીદી પહેલાં કંપનીએ તમામ હેકરની પૂરતી ખાતરી કરી હતી કે, તેઓ આ કમ્પ્યુટર કોડ ગુનેગારો કે અન્ય સરકાર વિરોધી જૂથોને વેચશે નહીં.

નેટ્રાગર્ડ કંપનીનું કહેવું છે કે, તેમણે અડધાથી પણ વધારે કમ્પ્યુટર કોડ વિશ્વસનીય કંપનીઓને વેચ્યા છે, નહીં કે ફ્રીલાન્સ હેકરોને. અમેરિકા અને યુરોપના કેટલાક દેશોમાં સાયબર સુરક્ષાની જવાબદારી સીધી કે આડકતરી રીતે લશ્કરની કોઈ વિભાગને પણ સોંપવામાં આવી હોય છે. પરિણામે આજે અનેક વિકસિત દેશોના લશ્કરી વિભાગ પોતાના દેશના સાયબર નેટવર્કને સાબૂત રાખવા ડિજિટલ આર્મ્સ નેટવર્ક પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યા છે. આમ છતાં હેકરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા એક્સપ્લોઈટ્સને ટ્રેક કરવા લગભગ અશક્ય છે. કારણ કે, હેકરો તેમના કમ્પ્યુટર કોડને આસાનીથી ગુપ્ત રાખી શકે છે અને ભોગ બનનારો ક્યારેય તેના સુધી પહોંચી શકતો નથી. આ ઉપરાંત હેકરો કમ્પ્યુટર કોડનો ‘ડિસ્પોસેબલ’ હથિયારની જેમ ઉપયોગ કરે છે. આમ તેનો ઉપયોગ કરીને નાશ કરી દીધા પછી હેકર સુધી પહોંચવું અશક્ય થઈ જાય છે. આમ, એક્સપ્લોઈટ્સના ખરીદી, વેચાણ અને તેનો દુરુઉપયોગ કેવી રીતે કરાયો- તે સમગ્ર પ્રક્રિયાની આસપાસ કદી ભેદી ન શકાય એવી અદૃશ્ય દીવાલ હોય છે.

એક્સપ્લોઈટ્સના વેપારના જોખમો ધ્યાનમાં રાખીને યુરોપિયન સંસદે એક્સપોર્ટ-કંટ્રોલ કાયદો ઘડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. કારણ કે, આપખુદ સરકારો એક્સપ્લોઈટ્સનો ‘ડિજિટલ આર્મ્સ’ તરીકે ઉપયોગ કરી શકે છે. જેમ કે, વિરોધીઓના સ્માર્ટફોનનું નિરીક્ષણ કરવા માટે પણ તે ઉપયોગી છે. જોકે સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ફક્ત કાયદા ઘડવાથી સાયબર ગુનાખોરી નહીં અટકે. આ માટે ભવિષ્યમાં મજબૂત સિક્યુરિટી નેટવર્ક અને પોલીસ તંત્ર પણ ઊભું કરવું પડશે. અમેરિકા જેવા દેશોમાં તો કેટલાક કાનૂની નિષ્ણાતોએ કમ્પ્યુટર કોડને પણ ફ્રી સ્પીચ એટલે કે, વાણી સ્વાતંત્ર્ય જેવા કાયદાનું રક્ષણ આપવાની માગ કરી છે. આ લોકોની દલીલ છે કે, આખરે કમ્પ્યુટર કોડ પણ બાઇનરી લેંગ્વેજ જ છે ને? ફર્ક એટલો જ છે કે, આ ભાષાના મૂળાક્ષરો 0 અને 1 છે.

એક્સપ્લોઈટ્સની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

વર્ષ 2004 પછી એક્સપ્લોઈટ્સની કિંમતમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. એક્સપ્લોઈટ્સની કિંમત ત્રણ પરિબળોના આધારે નક્કી થાય છે. એક, તે કેટલો મજબૂત છે, બીજું, તે કેટલાક કમ્પ્યુટરમાં એક્સેસ થઈ શકશે અને ત્રીજું, તે કમ્પ્યુટરોની કિંમત. આ એક્સપ્લોઈટ્સ કોઈ પણ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમમાં આસાનીથી પ્રવેશી શકે છે. જેમ કે, વિન્ડોઝ એક્સપી જેવી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમને ભેદી શકે એવો એક્સપ્લોઈટ્સ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં 40 હજાર ડૉલરમાં મળે છે. જ્યારે ઈન્ટરનેટ એક્સપ્લોરર જેવા બ્રાઉઝરમાં પ્રવેશી શકે એવા એક્સપ્લોઈટ્સની કિંમત પાંચ લાખ ડૉલર જેટલી હોય છે. એન્ટી હેકિંગ અને એન્ટી વાયરસ સોફ્ટવેર બનાવતી કંપનીઓ પણ પોતાના સોફ્ટવેરને મજબૂત બનાવવા આવા એક્સપ્લોઈટ્સ ખરીદે છે. આ ઉપરાંત એચપી અને એપલ જેવી કંપનીઓ પણ પોતાના ગ્રાહકોને સારામાં સારી સુરક્ષા આપવા માટે આવા એક્સપ્લોઈટ્સ ખરીદે છે. વર્ષ 2005 સુધીમાં એચપી આવા સોફ્ટવેર પાછળ સાત મિલિયન ડૉલર ખર્ચી ચૂકી છે.

વિશ્વના અનેક દેશો બીજા દેશની સરકારી સંસ્થાઓનો ડેટા ચોરવા કે ફક્ત સાયબર હુમલો કરવા માટે પણ એક્સપ્લોઈટ્સની મદદ લે છે. આ પ્રકારના હુમલામાં વેબસાઈટને નુકસાન પહોંચાડવામાં કે સાચી માહિતી ભૂંસીને લોકોને ગેરમાર્ગે દોરવા ખોટી માહિતી આપવામાં આવે છે. થોડા સમય પહેલાં ભાભા એટમિક રિસર્ચ સેન્ટરની સત્તાવાર વેબસાઈટ પર પણ સાયબર હુમલો થયો હતો. વર્ષ 2010માં ઈરાનની ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં ‘સ્ટુક્સનેટ’ નામના કમ્પ્યુટર કોડ થકી હુમલો કરાયો હતો. કેટલાક સાયબર નિષ્ણાતોના મતે, આ હુમલો અમેરિકા કે ઈઝરાયેલે કર્યો હોઈ શકે છે અને તેમણે આ એક્સપ્લોઈટ્સ કોઈ ગુપ્ત ડેવલપર પાસેથી ખરીદ્યો હતો. સ્ટુક્સનેટે પોતાનું કામ પાર પાડી દીધા પછી તેનો ટ્રેક ડિલિટ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. પરિણામે હજુ સુધી જાણી શક્યું નથી કે આ હુમલો ક્યાંથી કરાયો હતો. જોકે, આ પ્રકારના એક્સપ્લોઈટ્સ આર્થિક રીતે સદ્ધર ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી જ ખરીદી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં એક્સપ્લોઈટ્સ ડેવલપરોને ભવ્ય માન-મરતબો મળે છે. એક્સપ્લોઈટ્સ ડેવલપર માટે અમેરિકા સ્વર્ગ સમાન છે. કારણ કે, અહીં સરકારી અને સ્વતંત્ર જાસૂસી સંસ્થાઓ એક્સપ્લોઈટ્સ પાછળ ધૂમ ખર્ચ કરે છે.