ઈમા કિથિલ : લલ્લુપ-કાબા, નુપી લાન, ફનેક અને મનોરમા

જો બે છોકરા જણતી મા મેડલ જીતી શકે છે, તો તમે બધા પણ આ કરી શકો છો. મારું જ ઉદાહરણ લો અને હંમેશા ઝઝૂમતા રહો...

આ શબ્દો છે, લિજેન્ડરી ફિમેલ બોક્સર મેરી કોમના. બે છોકરાની મા બનીને બોક્સિંગ જેવી ફૂલ કોન્ટેક્ટ ગેમમાં ચેમ્પિયન બનવું એ સ્પોર્ટ્સ હિસ્ટરીની અજોડ ઘટના છે. આજની પેઢી મણિપુરને પાંચ વાર વર્લ્ડ બોક્સિંગ ચેમ્પિયન બનીને ઇતિહાસ રચનારી મેરી કોમથી ઓળખે છે. મણિપુરમાં સમૃદ્ધ આદિવાસી સંસ્કૃતિમાં ઉછરેલી છોકરીને વિમેન એમ્પાવરમેન્ટ કે મહિલા સશક્તિકરણ શું છે એ ખબર નહીં હોય, પરંતુ તેમનો જિંદગી પ્રત્યેનો અભિગમ મેરી કોમ જેવો જ લડાયક હોય છે.

ઇમા કિથિલ પર હિસ્ટરી ચેનલની શોર્ટ ફિલ્મ

એક સરેરાશ ભારતીય ઉત્તરપૂર્વ ભારતની અનેક જાણીતી બાબતોથી અજાણ હોય છે. આવી જ એક જાણીતી પણ અજાણી વાત એટલે મણિપુરનું ‘ઇમા કિથિલ’. ઇમા કિથિલ ઇમા કિથિલ ફક્ત મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત બજાર છે. મણિપુરની રાજધાની ઇમ્ફાલમાં આવેલા આ બજારમાં પાંચેક હજાર દુકાનો છે, જે દરેકની દુકાનદાર મહિલા છે. ઇમા કિથિલ મેઇતેઇ કે મણિપુરી ભાષાનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ 'માતાઓનું બજાર' એવો થાય છે. સમગ્ર એશિયામાં ફક્ત મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત આટલું મોટું બજાર જોવા મળતું નથી. અમુક લોકોનો દાવો છે કે, વિશ્વમાં પણ ક્યાંય મણિપુરના ઇમા કિથિલ જેવું બજાર નથી! દુનિયામાં અનેક સ્થળે મહિલાઓ દુકાન પર બેસીને માલસામાન વેચતી હોય એવા બજારો છે, પરંતુ એ બજારમાં પુરુષો પણ હોય છે. ઇમા કિથિલમાં ફક્ત પરિણિત સ્ત્રીઓ જ દુકાનદારી કરી શકે છે. એટલે વિદેશીઓ તેને 'મધર્સ માર્કેટ' તરીકે ઓળખે છે.

કુપ્રથામાંથી આકાર પામ્યું અનોખું 'બજાર'

દુનિયાના બીજા કોઈ પણ બજારથી ઇમા કિથિલ બિલકુલ અલગ છે. ઇમા કિથિલ દાયકાઓથી આકાર લઇ રહેલા સમૃદ્ધ ઇતિહાસના પાયા પર રચાયેલું છે. ઇસ. ૧૫૩૩માં ઇમા કિથિલની શરૂઆત થઇ હતી. આ અનોખા બજારના પાયામાં ગરીબી, ગુલામી, મજબૂરી, બહાદુરી અને શૌર્ય જેવા અનેક રંગ ભળેલા છે. ૧૬મી સદીમાં દેશના અનેક વિસ્તારોની જેમ ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં પણ લલ્લુપ-કાબા ઉર્ફ વેઠિયા મજૂરીનું દુષણ ચરમસીમાએ હતું. સમાજના ઉચ્ચ વર્ગના (વાંચો, ક્રૂર-અનૈતિક ધનિકો) લોકો ગરીબોને 'વેઠ' એટલે કે મજૂરી કરાવવા રીતસરના ગુલામ બનાવતા. આ પ્રકારની મજૂરી કરવામાં ગુલામોનું જીવન વીતી જતું, પરંતુ કમાણી નહીંવત થતી. ' ભગવદ્ગોમંડળ'માં 'વેઠ' શબ્દનો અર્થ જ 'વગર દામનું વૈતરું' અને 'જેમાં કોઈ વળતર ના હોય એવી મહેનત', એવો અપાયો છે. મણિપુરના ગરીબ મેઇતેઇ લોકો પણ આ પ્રકારની વેઠમાંથી બાકાત નહોતા રહી શક્યા.  

મેઇતેઇ સ્ત્રીઓ દ્વારા સંચાલિત ઇમા કિથિલ

મણિપુરના વેઠિયા મજૂરોએ ધનવાનોની જમીન-જાયદાત પર ખેતી અને બીજા કામ કરવા મહિનાઓ સુધી ઘરેથી દૂર રહેવું પડતું. મણિપુરના લડાયક અને ખડતલ પુરુષોનો યુદ્ધોમાં પણ ઉપયોગ કરાતો. આ સ્થિતિમાં તેઓ ક્યારેક મહિનાઓ સુધી ઘરે નહોતા જઇ શકતા. એ વખતે કૌટુંબિક માલિકીની નાની-મોટી જમીન પર ખેતી કરવાનું કામ ઘરની સ્ત્રીઓ સંભાળતી. પુરુષોની ગેરહાજરીમાં મેઇતેઇ સ્ત્રીઓ પશુપાલન કરતી અને કૃષિ ઉત્પાદનો વેચવા બજારમાં પણ જતી. આમ, ઇમા કિથિલને જન્મ આપવામાં લલ્લુપ-કાબા જેવી કુપ્રથાએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

મણિપુરના હજારો ઘરોનું ચુલો બાળતું બજાર

એક સમયે વેઠિયા મજૂરોની વિધવા માતાઓ અને પત્નીઓ ગામને પાદરે કૃષિ આધારિત પેદાશો વેચતી, પરંતુ હવે ઇમ્ફાલમાં એક મહાકાય બિલ્ડિંગ છે. આ બિલ્ડિંગમાં વેચાણ કરવા દરેક મહિલાને નાનકડી જગ્યા ફાળવાય છે. એ જગ્યા બદલ નજીવી રકમ વસૂલાય છે. જેમ કે, થોડા સમય પહેલાં એક મહિનાનું ભાડું ફક્ત ચાળીસ રૂપિયા હતું. આજના આ સંગઠિત બજારમાં કાપડ, ધાતુ, માટી અને વાંસની કલાત્મક ચીજવસ્તુઓ, ફેશનેબલ જ્વેલરી, મસાલા, જડીબુટ્ટીઓ અને ઔષધિઓ, શાકભાજી, ફળો, સૂકા માછલા અને 'મોરોક' ચિલી સહિત ઘણું બધું વેચાય છે. મોરોક મણિપુરની મરચાની જાણીતી જાત છે, જે ભૂત જોલોકિયા, ઘોસ્ટ જોલોકિયા, ઘોસ્ટ પીપર, નાગા જોલોકિયા, રેડ નાગા અને નાગા કિંગ ચિલી જેવા અનેક નામે જાણીતી છે. ૨૦૦૯માં ગિનિસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડે તેની દુનિયાના સૌથી તીખા મરચા તરીકે નોંધ લીધી હતી.

ઇમા કિથિલનું આજનું બિલ્ડિંગ 

ઇમા કિથિલમાં મહિલાઓએ યુનિયન પણ બનાવ્યું છે. આ યુનિયન બજારનું સંચાલન યોગ્ય રીતે થાય અને કોઈ સ્ત્રીને તકલીફ ના પડે તેનું ધ્યાન રાખે છે. કોઈ પણ મહિલાને નાની-મોટી લોનની જરૂરિયાત પણ ઇમા કિથિલમાંથી પૂરી થઇ જાય છે. મહિલાઓ વધુ માલ ખરીદવા માટે પણ લોન લઇ શકે છે, જે નફો કર્યા પછી યુનિયનને પરત કરી શકાય છે. ઇમા કિથિલના કારણે મણિપુરના અંતરિયાળ વિસ્તારની અનેક મહિલાઓના ઘરનો ચુલો બળે છે. મણિપુરના સ્થાનિક અર્થતંત્રને મજબૂતાઈ આપવામાં પણ ઇમા કિથિલ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.

  

બ્રિટીશરો સામેના આંદોલનનું એપિસેન્ટર

ઇમા કિથિલ સાથે આઝાદીકાળની એક મહત્ત્વની ઐતિહાસિક ઘટના જોડાયેલી છે. બ્રિટીશ રાજ વખતે મણિપુરને અન્યાય થતાં ઇમા કિથિલ આંદોલનના કેન્દ્ર તરીકે ઊભર્યું હતું. વાત એમ હતી કે, બ્રિટીશરોએ ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં મણિપુરની આસપાસ લશ્કરી થાણાં ઊભા કર્યાં હતાં. ત્યાં બ્રિટીશ રાજની સેવામાં તૈનાત બ્રિટીશ સૈનિકોને કરિયાણાની મોટા પાયે જરૂર પડતી. આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા બ્રિટીશ અધિકારીઓ મણિપુર સહિતના અનેક પ્રદેશોના મોટા ભાગના ચોખા બ્રિટીશ સૈનિકો માટે રવાના કરી દેતા. મણિપુરના રાજાઓ પણ બ્રિટીશ રાજના રબર સ્ટેમ્પ શાસકો હતા. આ સ્થિતિમાં મણિપુરી સ્ત્રીઓએ ઇમા કિથિલમાં જ બેઠકો, ચર્ચાવિમર્શ અને રેલીઓનું આયોજન કરીને બ્રિટીશરો સામે રણશિંગુ ફૂંક્યું હતું.

ઇમ્ફાલમાં આવેલું  બ્રિટીશરો સામેના આંદોલનની યાદ કરાવતું  સ્મારક 

આ આંદોલનને કચડી નાંખવા બ્રિટીશરોએ ઇમા કિથિલનું બિલ્ડિંગ વેચી કાઢવાની યોજના બનાવી હતી, પરંતુ મણિપુરની મહિલાઓએ બ્રિટીશરોનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો. મણિપુરની મેઇતેઇ ભાષામાં આ આંદોલન 'નુપી લાન' તરીકે ઓળખાય છે, જેનો અર્થ 'સ્ત્રીઓનું યુદ્ધ' એવો થાય છે. એ યુદ્ધમાં મણિપુરની મહિલાઓએ છેલ્લે સુધી હાર નહોતી માની. છેવટે ૧૯૩૯માં બીજું વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળતા મણિપુર વૉર ઝોનમાં ફેરવાઇ ગયું, થોડા સમય પછી જાપાને મણિપુરનો કબ્જો કર્યો અને આ આંદોલનનો અંત આવ્યો. મણિપુરના જ નહીં, ભારતના ઈતિહાસમાં સૌથી અનોખા ગણાતા આ આંદોલનને પાઠયપુસ્તકોમાં ભણાવાતું નથી.

મણિપુરની જીવનશૈલીનું અભિન્ન અંગ

ઇમા કિથિલ એક નાનકડા વિસ્તારમાં વિકસેલી સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ છે, જીવન જીવવાની પદ્ધતિ છે. ઇમ્ફાલમાં અંધારુ વહેલું થતું હોવાથી ઇમા કિથિલમાં બીજી પણ એક ખાસ વાત જોવા મળે છે. અહીં અનેક સ્ત્રીઓ માલસામાન બાંધીને ઘરે જતી રહે છે, જ્યારે કેટલીક મહિલાઓ પોતાની દુકાનમાં જ સાંજની રસોઇ બનાવે છે. સ્ત્રીઓ દુકાનમાં જ વાળુ કરી લે છે અને પરિવારના બીજા સભ્યો માટે ઘરે પણ લઇ જાય છે. ઇમા કિથિલ મણિપુરના રાજકીય, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવાહો સાથે અભિન્ન રીતે વણાઇ ગયું હોવાથી મહિલાઓ માટે જ નહીં, મણિપુરી પુરુષો માટે પણ એક 'ઐતિહાસિક બજાર'થી ઘણું વધારે છે.

ફનેકઃ મણિપુરની ગલીઓથી બોલિવૂડ સુધી 

ઇમા કિથિલમાં મણિપુરની જ નહીં, ઉત્તરપૂર્વ ભારતની પરંપરાગત ફેશનનું પણ પ્રતિબિંબ ઝીલાય છે. પૂર્વાંચલ હિમાલયની પર્વતમાળાઓ વચ્ચે આવેલા ઇમ્ફાલની ગલીઓમાં વહેલી સવારથી જ ફનેક અને ઇન્નાફિ પહેરીને ઇમા કિથિલ તરફ જતી સ્ત્રીઓનું સંગીત રેલાવા લાગે છે. ફનેક એટલે ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં સ્ત્રીઓ દ્વારા કમરની નીચે પહેરાતું લુંગી જેવું રંગીન વસ્ત્ર અને ઇન્નાફિ એટલે શાલ. ઇમા કિથિલ પર અનેક સંસ્થાઓએ ડોક્યુમેન્ટ્રી બનાવી છે, અને, હવે નિકિતા કાલા નામના સ્ટાઇલિસ્ટ ફેશન આધારિત ફિલ્મ પણ બનાવી રહ્યા છે. મણિપુરના આ પરંપરાગત પોષાકથી પ્રભાવિત થઇને અનેક ફેશન ડિઝાઇનરો ફનેક અને ઇન્નાફિનું મોડર્ન ફ્યૂઝન પણ કરી ચૂક્યા છે. બોલિવૂડ 'ક્વિન' કંગના રણૌતના કારણે પણ ફનેકની લોકપ્રિયતા વધી છે.

... અને બંદૂકની ગોળીઓને ફનેકથી પડકારાઈ

આ એજ ફનેક છે, જેને 'બખ્તર' બનાવીને મણિપુરની ૧૨ 'ઇમા' (માતા)એ સંપૂર્ણ નગ્ન થઇને ભારતીય સેનાને લલકાર કર્યો હતો કે, 'ઇન્ડિયન આર્મી રેપ અસ... વી ઑલ આર મનોરમા'સ મધર... કિલ અસ, રેપ અસ...' ૧૫મી જુલાઈ, ૨૦૦૪ના એ દિવસે ફાનેક રંગીન નહોતું પણ સફેદ હતું, જેના પર લાલ શબ્દોમાં એ આક્રોશ ચીતરાયો હતો. આ બારેય માતા ૩૨ વર્ષીય મનોરમા નામની યુવતીની હત્યાથી છિન્નભિન્ન થઇ ગઇ હતી. શું થયું હતું, મનોરમા સાથે?

૧૦મી જુલાઈ, ૨૦૦૪ના રોજ ભારતીય સેનાના આસામ રાઇફલ્સ યુનિટના જવાનો મનોરમાને તેના ઇમ્ફાલના ઘરેથી પૂછપરછ માટે લઇ ગયા. મણિપુરમાં આર્મ્ડ ફોર્સીસ સ્પેશિયલ પાવર એક્ટ (આફસ્પા) હેઠળ ભારતીય સેનાને કારણ આપ્યા વિના કોઈ પણ વ્યક્તિની વૉરંટ વિના ધરપકડ કરવાનો, પૂછપરછ કરવાનો અને ગોળી મારવાનો અધિકાર અપાયો છે. મનોરમાને પણ લઇ ગયા અને બીજા દિવસે, ૧૧મી જુલાઈ, ૨૦૦૪ના રોજ તેનો ચીંથરેહાલ મૃતદેહ મળ્યો. મનોરમાના જનનાંગોમાં ૧૬ ગોળી મરાઈ હતી અને તેના શરીરના અનેક ભાગ પર છરાના ઊંડા ઘા હતા. શબપરીક્ષણમાં માલુમ પડ્યું હતું કે, આ જઘન્ય હત્યા પહેલાં તેના પર અનેકવાર બળાત્કાર ગુજારાયો હતો.

આસામ રાઇફલ્સના હેડ ક્વાર્ટર સામે વિરોધ કરતી મણિપુરી મહિલાઓ, મનોરમા અને
આફસ્પા હટાવવા ૧૬ વર્ષ ઉપવાસ કરીને અહિંસક આંદોલન ચલાવનારા ઇરોમ શર્મિલા

કોઈ પણ સ્ત્રી માટે જાહેરમાં સંપૂર્ણ નગ્ન થવું કેટલું કપરું હોય છે એ સમજી શકાય છે, પરંતુ મનોરમાનો ચીંથરેહાલ મૃતદેહ જોઈને ઇમા કિથિલમાં કામ કરતી ૧૨ માતા માટે નગ્ન થવું સહેલું થઇ ગયું. આ સ્ત્રીઓએ આસામ રાઇફલ્સના હેડ ક્વાર્ટર કાંગ્લા ફોર્ટ સામે પહોંચીને બધા જ કપડાં ઉતાર્યા. એ દિવસે જવાંમર્દો હતપ્રત થઇ ગયા અને બંદૂકો કલાકો સુધી ચૂપ થઇ ગઇ. આ અનોખા વિરોધની તસવીરોના ભારત સહિત દુનિયાભરમાં જબરદસ્ત પ્રત્યાઘાત પડયા, પરંતુ થોડા જ સમયમાં બારેય માતાઓની ધરપકડ થઇ અને ત્રણ મહિના માટે જેલમાં ધકેલી દેવાઇ. એ પછી મણિપુરમાં વિરોધ વંટોળ ફાટી નીકળ્યો અને આસામ રાઇફલ્સે કાંગ્લા ફોર્ટ ખાલી કરવો પડ્યો. ઇમ્ફાલ ખીણના સાત વિસ્તારમાંથી આફસ્પા હટાવાયો, પરંતુ આજેય આ અન્યાયી કાયદો મણિપુરમાં લાગુ છે. આ જ કાયદો હટાવવા મણિપુરના ઇરોમ શર્મિલાએ સતત ૧૬ વર્ષ ઉપવાસ કર્યા હતા. 

જોકે, આજેય નથી આ કાયદો હટ્યો કે નથી મનોરમાના હત્યારા પકડાયા. 

આપણે બસ એટલું જ કહી શકીએ. ઇમા કિથિલ અમર રહો.

***

કેટલીક જરૂરી નોંધઃ- 

- આફસ્પા હટાવવા ઇરોમ શર્મિલાએ પાંચમી નવેમ્બર, ૨૦૦૦ના રોજ ઉપવાસ શરૂ કર્યા. આ દરમિયાન તેમની અનેકવાર ધરપકડ થઇ, નાકમાં ટોટીઓ નાંખી પેટમાં પરાણે ખોરાક નંખાયો, પરંતુ તેમની ભૂખ હડતાળ ચાલુ રહી. છેવટે ૨૬મી જુલાઈ, ૨૦૧૬ના રોજ શર્મિલાએ ભૂખ હડતાળને આટોપી. જોકે, આફસ્પા ના હટ્યો. 

- ઓક્ટોબર ૨૦૧૬માં શર્મિલાએ રાજકીય પક્ષ સ્થાપ્યો, પીપલ્સ રિસર્જન્સ એન્ડ જસ્ટિસ એલાયન્સ. ૨૦૧૭માં થોબુલમાંથી કોંગ્રેસના ઉમેદવાર અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ઓકરામ ઇબોલી સિંઘ સામે ચૂંટણીમાં ઊભા રહ્યા. એ ચૂંટણીમાં ઇબોબી સિંઘના ૧૮,૬૪૯ સામે શર્મિલાને ફક્ત નેવું (૯૦) મત મળ્યા. 

- મણિપુરની પ્રજા માટે વિશ્વની સૌથી લાંબી ભૂખ હડતાળ કરનારા ‘આયર્ન લેડી’ને મણિપુરની જ પ્રજાએ ફગાવી દીધા. કેમ? આફસ્પા હટાવવાની એ અહિંસક લડતમાં મણિપુરીઓને વિશ્વાસ નહોતો રહ્યો? કાશ એવું ના હોય!

- દેશપ્રેમનો અર્થ લશ્કર અને ‘ભારત માતા કી જય’ની નારેબાજીથી ઘણો વધારે છે. સેનાના જવાનો દેશની રક્ષા કરે છે એટલે તેમને ગુનાખોરી કરવાનો હક નથી મળતો. દેશના બીજા વિભાગોની જેમ સેનામાં પણ ભ્રષ્ટાચાર અને બીજા દુષણો છે જ. દેશના કાયદા-કાનૂન બધાને સમાન રીતે લાગુ પડે છે. આવી સીધી સાદી વાત સમજવા રોકેટ સાયન્ટિસ્ટ હોવું જરૂરી નથી. અને હા, મણિપુરના લોકો પણ ભારતીયો જ છે. 

- મણિપુરની ૧૨ મહિલા મનોરમા માટે નગ્ન થઈને વિરોધ કરવા તૈયાર થઇ ત્યારે તેમની મનોસ્થિતિ કેવી હશે? અત્યારે આ મહિલાઓ શું કરી રહી છે? એ ઘટનાને આજે એ મહિલાઓ કેવી રીતે જુએ છે? આશરે ૬૦ વર્ષની આસપાસની આ મહિલાઓની હિંમત જોઈને એક યુવાન સ્ત્રી પણ નગ્ન થઇને વિરોધ કરવા તૈયાર થઇ ગઇ હતી. આ વાત કોઈ સ્ત્રીએ ઘરે નહોતી જણાવી. એ કેટલો હિંમતપૂર્વકનો નિર્ણય હશે, તેની આપણે ફક્ત કલ્પના જ કરી શકીએ. એ દિવસે અમુક સ્ત્રીઓ પતિને પગે લાગીને પણ આવી હતી. 

- આ સામાન્ય મહિલાઓની અસામાન્ય હિંમત વિશે રજેરજની વિગત જાણવી હોય તો એવોર્ડ વિનિંગ મહિલા પત્રકાર ટેરેસા રહેમાનનું પુસ્તક ‘ધ મધર્સ ઓફ મણિપુરઃ ટ્વેલ્વ વિમેન હુ મેડ હિસ્ટરી’ મસ્ટ રીડ છે.  

અરુણાચલ: એક અજાણ્યો 'પ્રદેશ'

ચીનના સૈનિકો ઘૂસણખોરી કરે ત્યારે અરુણાચલ પ્રદેશ અચૂક સમાચારોમાં ચમકે છે, પરંતુ આ કારણથી વારંવાર સમાચારમાં ચમકતો નથી એવો પણ અરુણાચલમાં એક 'પ્રદેશ' છે. આ પ્રદેશ જાણે દેશથી અલગ પડી ગયો હોય એવા ઉત્તર પૂર્વ (નોર્થ-ઇસ્ટ) ભારતમાં આવેલો હોવાથી સરેરાશ ભારતીય તેના વિશે બહુ ઓછું જાણે છે. હાલમાં જ અરુણાચલ પ્રદેશમાં ૬૬ પ્રજાતિના પક્ષી પહેલીવાર નોંધાયા. આ ૬૬ પૈકી છ ઝડપથી લુપ્ત થઇ રહેલી પ્રજાતિમાં આવે છે. આશ્ચર્યની વાત છે કે, અત્યાર સુધી સરકારના લાગતા-વળગતા વિભાગોને ખબર ન હતી કે, આ ૬૬ પ્રકારના પક્ષીઓ અરુણાચલમાં પણ વસવાટ કરે છે. આજેય ભારત સરકાર પાસે અરુણાચલ સહિતના હિમાલયના અંતરિયાળ વિસ્તારોના જંગલો, નદીઓ અને ઉપનદીઓની ચોક્કસ માહિતી નથી. આ બ્લોગમાં બ્રહ્મપુત્ર નદીની સિરીઝ પોસ્ટ કરાઈ ત્યારે એ વિશે વિગતે વાત કરાઈ હતી.

કેવી રીતે મળ્યા અરુણાચલમાં નવા પક્ષીઓ?

અશોકા ટ્રસ્ટ ફોર રિસર્ચ ઇન ઇકોલોજી એન્ડ એન્વાયર્મેન્ટના સંશોધક અનિર્બાન દત્તા રોયે પીએચ.ડી. ફિલ્ડ વર્કના ભાગરૂપે એક રિપોર્ટ તૈયાર કરવાનો હતો. એ માટે તેમણે અરુણાચલના અપર સિઆંગ જિલ્લાના જંગલોમાં ૨૦૧૦થી ૨૦૧૬ સુધી ફિલ્ડ વર્ક કરીને શોધી કાઢ્યું કે, અરુણાચલના સિઆંગ ખીણમાં કુલ ૨૫૨ પ્રકારના પક્ષીઓની પ્રજાતિ રહે છે, જેમાંથી ૬૬ પ્રકારના પક્ષીઓ પહેલીવાર નોંધાયા છે. જેમ કે, એશિયન એમરાલ્ડ, કોમન હૉક અને ડ્રોંગો જેવી કોયલની નવ પ્રજાતિ. ગ્રે લેગ ગૂઝ, કોમન ટીલ, નોર્થન પિનટેઇલ, લિટલ ગ્રેબ અને મલાર્ડ જેવી માઇગ્રેટિંગ વોટરફાઉલ (જળકૂકડી)ની સાત પ્રજાતિ. આ સર્વેક્ષણ પહેલાં પક્ષીવિદેને અંદાજ પણ ન હતો કે, સિઆંગના જંગલોમાં આ પ્રજાતિના પક્ષીઓ પણ આવે છે! અરુણાચલમાં પહેલીવાર દેખાયેલા પક્ષીઓ સામાન્ય રીતે શિયાળામાં આવે છે. આ પહેલાં અરુણાચલના જંગલોમાં શિયાળામાં પક્ષી સર્વેક્ષણનું કામ થયું ન હતું.

કોયલની ત્રણ પ્રજાતિ (ક્લોકવાઇઝ) એશિયન એમરાલ્ડ, ડ્રોંગો અને કોમન હૉક

અનિર્બાન દત્તા રોય

આ થકવી દેતા કામમાં અનિર્બાન દત્તા રોય સાથે સેન્ટર ઓફ બાયોલોજિકલ સાયન્સ સાથે સંકળાયેલા સંશોધકો વિવેક રામચંદ્રન અને કાર્તિક તિગાલાપલ્લી પણ જોડાયા હતા. આ ત્રણેય સંશોધકોએ કરેલું સર્વેક્ષણ 'જર્નલ ઓફ થ્રેટન્ડ ટેક્સા' નામની પ્રતિષ્ઠિત જર્નલમાં પણ પ્રસિદ્ધ થયું છે.

અન્ય સજીવો સાથે હળીમળીને રહેવાની સંસ્કૃતિ

આ ત્રણેય પક્ષીવિદ્દોએ રજૂ કરેલા રિસર્ચ પેપરમાં એક વાતની ખાસ નોંધ લીધી છે, અરુણાચલની અન્ય સજીવો સાથે હળીમળીને રહેવાની અનોખી સંસ્કૃતિ. જેમ કે, અરુણાચલના સિઆંગ ખીણ વિસ્તારમાં 'આદિ' નામની પ્રજાતિના લોકો વસે છે. આ આદિવાસીઓ વર્ષોથી 'ફરતી ખેતી' કરે છે. ફરતી ખેતી એટલે એક જમીનના ટુકડા પર પાક ઉતાર્યા પછી બીજી વાર એ જમીનનું 'શોષણ' નહીં કરવાનું. કુદરતી રીતે જ ત્યાં જે કંઈ થાય એ થવા દેવાનું. એ જમીન પર પાક નહીં લેવાનો ગાળો દરેક સ્થળે જુદો-જુદો હોઈ શકે છે. આજે મોટા ભાગના લોકો એક ખેતરમાં દર વર્ષે એકનો એક પાક લેતા હોવાથી અથવા પાકની ફેરબદલ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી નહીં કરતા હોવાના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા પણ ઘટે છે, જ્યારે ફરતી ખેતી સમગ્ર કુદરત માટે લાભદાયી છે. આ વાત વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ સાબિત થઇ ચૂકી છે.

માઇગ્રેટિંગ વૉટરફાઉલ (જળકૂકડી)ની (ક્લોકવાઇઝ) કોમન ટીલ, 
નોર્થન પિનટેઇલ, મલાર્ડ અને લિટલ ગ્રેબ નામની પ્રજાતિ

‘આદિ’ આદિવાસીઓના કૃષિ આધારિત સોલંગ ઉત્સવનું દૃશ્ય

ફરતી ખેતી થતી હોય ત્યાં પશુ-પક્ષીઓ, જીવડા અને અન્ય વનસ્પતિઓની પ્રજાતિમાં પણ વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. આ રિસર્ચ પેપરમાં ખાતરીપૂર્વક કહેવાયું છે કે, જો સિઆંગ ખીણમાં ફરતી ખેતી ના થતી હોત તો અહીંની પક્ષી સૃષ્ટિમાં આટલું વૈવિધ્ય ના હોત! આ સંશોધન દરમિયાન પ્રોટેક્ટેડ ઝોનની બહાર પણ સંખ્યાબંધ પક્ષીઓની પ્રજાતિ મળી આવી છે. એ રીતે આ રિસર્ચ પેપર ફરતી ખેતીની તરફેણનો પણ મજબૂત કેસ સ્ટડી છે.

અરુણાચલની વૈવિધ્યસભર જીવસૃષ્ટિ

વર્ષ ૨૦૦૦માં કરાયેલા સર્વેક્ષણ પ્રમાણે, અરુણાચલનો ૭૭ ટકા વિસ્તાર જંગલોથી હર્યોભર્યો હતો. હિમાલયની પર્વતમાળામાં જોવા મળતું ઘણું બધું જૈવવૈવિધ્ય અરુણાચલમાં પણ જોવા મળે છે. હિમાલયની વિશિષ્ટ ભૂગોળને કારણે અરુણાચલને આ લાભ મળ્યો છે. ૨૦૧૩માં એક સર્વેક્ષણમાં નોંધાયું હતું કે, અરુણાચલનું ૩૧,૨૭૩ સ્ક્વેર કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું જંગલ 'ઇન્ટેક્ટ ફોરેસ્ટ લેન્ડસ્કેપ'નો હિસ્સો છે. આ લેન્ડસ્કેપ કુલ ૬૫,૭૩૦ સ્ક્વેર કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે, જે મ્યાંમાર, ચીન અને ભુતાનના કેટલાક વિસ્તાર સુધી પથરાયેલા છે. ઇન્ટેક્ટ ફોરેસ્ટ લેન્ડસ્કેપની ભૂગોળ એટલી જટિલ હોય છે કે, ત્યાં કોઈ માનવીય પ્રવૃત્તિ થઈ જ નથી શકતી એટલે ત્યાં કુદરત ખીલી ઊઠે છે. આ કારણસર અરુણાચલમાં ૮૫ પ્રકારના સસ્તન પ્રાણીઓ, ૫૦૦થી વધુ પ્રજાતિના પક્ષીઓ અને દુનિયામાં ક્યાંય નથી એવા પતંગિયા, ફૂદ્દા, જીવડાં અને સરિસૃપ સજીવો જોવા મળે છે.

અપર સિઆંગ જિલ્લામાંથી વહેતી સિઆંગ નદીની આસપાસના જંગલ

ભારતમાં અરુણાચલ અને અરુણાચલનો નકશો 

અરુણાચલની બીજી પણ એક ખાસ વાત છે. અહીંનો દરિયાઈ સપાટીથી સૌથી નીચેનો વિસ્તાર આસામ સાથે સરહદ ધરાવે છે, જ્યાં બ્રહ્મપુત્ર નદીના ખીણ વિસ્તારના જંગલો આવેલા છે. એવી જ રીતે, અરુણાચલનો સૌથી ઊંચો વિસ્તાર તિબેટ સાથે સરહદ વહેંચે છે, જ્યાં પૂર્વ હિમાલયના નીચાણવાળા વિસ્તારના લીલા જંગલો આવેલા છે. આ પ્રકારની ભૂગોળના કારણે અરુણાચલના લૉઅર સુબાનસિરી જિલ્લામાં ઔષધીય ગુણો ધરાવતી ૧૫૦ જાતની વનસ્પતિ પણ મળે છે.

અરુણાચલનો અનોખો 'બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ'

વર્ષ ૧૯૯૮માં અરુણાચલમાં દિબાંગ ખીણ તેમજ અપર સિઆંગ અને વેસ્ટ સિઆંગ જિલ્લાના કુલ ૫,૧૧૨ સ્ક્વેર કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા વિસ્તારને 'દિહાંગ-દિબાંગ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ' જાહેર કરાયું હતું. આ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના ૪૮૩ સ્ક્વેર કિલોમીટર વિસ્તારને મોલિંગ નેશનલ પાર્ક જાહેર કરાયો છે, જેનો કેટલોક વિસ્તાર ઇસ્ટ સિઆંગ જિલ્લામાં પણ પડે છે. મોલિંગ 'આદિ' ભાષાનો શબ્દ છે. તેનો અર્થ 'લાલ ઝેર' અથવા 'લાલ લોહી' એવો થાય છે. એવું કહેવાય છે કે, અહીંની કેટલીક વનસ્પતિઓમાંથી લાલ રંગનો ઝેરી રસ નીકળે છે. આ કારણસર આ વિસ્તારને સ્થાનિકો 'મોલિંગ' તરીકે ઓળખતા હતા. આ ઉપરાંત અહીં ઝેરી સાપોની પણ અનેક પ્રજાતિઓ છે, પરંતુ તેનું સત્તાવાર દસ્તાવેજીકરણ કરવાનું હજુ બાકી છે.

(ક્લોકવાઈઝ) બાર્કિંગ ડિયર, રેડ પાન્ડા, ટેકિન અને સેરો (હિમાલયન)

મોલિંગ નેશનલ પાર્કમાં દરિયાઈ સપાટીથી ૪૦૦ મીટરથી ઊંચાઈએથી માંડીને ત્રણ હજાર મીટરની ઊંચાઈ સુધીના જંગલો છે. આ વિસ્તાર હિમાલયમાં ઊંચાઇએ આવેલા ઉષ્ણકટિબંધીય (ટ્રોપિકલ) અને નીચે આવેલા સામાન્ય જંગલોની વચ્ચે પડે છે, જ્યાં બંગાળ વાઘ, દીપડા, લાલ પાન્ડા, બાર્કિંગ ડિયર, સેરો (કાળા રંગની જંગલી બકરી) અને ટેકિન (જંગલી ભેંસ જેવી ભારેખમ બકરી) પણ જોવા મળે છે. આ જ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાં ૪,૧૪૯ સ્ક્વેર કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું દિબાંગ વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચુરી પણ આવેલું છે. અહીં કસ્તૂરી મૃગ સહિત હિમાલયમાં જોવા મળતા અનેક સસ્તન પ્રાણીઓ જોવા મળે છે.

પક્ષીઓનું સ્વર્ગ એટલે, ઇગલનેસ્ટ સેન્ચુરી

અરુણાચલના વેસ્ટ કામેંગ જિલ્લામાં હિમાલયની તળેટીમાં ૨૧૮ સ્ક્વેર કિલોમીટરના વિસ્તારને ઇગલનેસ્ટ વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચુરી જાહેર કરાયો છે. ઇગલનેસ્ટની ઉત્તર-પૂર્વમાં સેસા ઓર્કિડ સેન્ચુરી અને પૂર્વમાં કામેંગ નદીની સમાંતરે પાખુઇ ટાઇગર રિઝર્વ આવેલું છે. ઇગલનેસ્ટ પક્ષીઓનું સ્વર્ગ ગણાય છે. આ નાનકડું જંગલ કામેંગ એલિફન્ટ રિઝર્વનો હિસ્સો છે, પરંતુ આપણે અહીં ઇગલનેસ્ટ સેન્ચુરીની જ વાત કરીએ. આ વિસ્તારમાં દરિયાઇ સપાટીથી ૫૦૦ મીટરની લઈને ૩,૨૫૦ મીટરની ઊંચાઈ સુધી જંગલો છે. વર્ષ ૧૯૫૦માં અહીં ભારતીય સેનાની રેડ ઇગલ ડિવિઝનની પોસ્ટ ઊભી કરાઈ હતી, જેથી આ વિસ્તાર 'ઇગલનેસ્ટ' તરીકે જાણીતો થયો. આ નામને બાજ કે સમડી સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

બુગુન લિઓસિચલા 

રમણ અથરેયા

દક્ષિણ અમેરિકામાં આવેલી એન્ડિસ પર્વતમાળાઓ પછી દુનિયામાં સૌથી વધુ જૈવ વૈવિધ્ય ઇગલનેસ્ટ વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચુરીમાં જોવા મળે છે. અરુણચાલમાં જોવા મળતા ૫૦૦માંથી ૪૫૪ પ્રજાતિના પક્ષીઓ ઇગલનેસ્ટ સેન્ચુરીમાં વસે છે. અરુણાચલમાં ૧૯૯૫માં બુગુન લિઓસિચલા (Bugun liocichala) નામનું પક્ષી જોવા મળ્યું હતું. એ પછી ૨૦૦૬માં જાણીતા પક્ષીવિદ રમણ અથરેયાએ ફરી એકવાર ઇગલનેસ્ટમાં તેની નોંધ લીધી. એવું કહેવાય છે કે, હવે તેની વસતી માંડ ૧૪ રહી છે અને ઇગલનેસ્ટ સિવાય દુનિયામાં ક્યાંય તે જોવા મળતું નથી.

આ ઉપરાંત ઇગલનેસ્ટમાં સસ્તન પ્રાણીઓની સાથે ઊભયજીવીની ૩૪, સાપની ૨૪, ગરોળીની સાત અને પતંગિયાની ૧૬૫ પ્રજાતિ પણ જોવા મળે છે.   

     

***

અરુણાચલના જંગલો અને જૈવ વૈવિધ્યની સુરક્ષા કરવામાં સ્થાનિક આદિવાસીઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્ત્વની છે. જેમ કે, ઇગલનેસ્ટ સેન્ચુરીનું રક્ષણ કરવામાં જંગલ ખાતાના અધિકારીઓને 'બુગુન' નામના આદિવાસીઓની પણ ભરપૂર મદદ મળે છે. આદિવાસીઓ કુદરત પાસેથી જોઇએ એટલું જ લેતા હોવાથી કુદરત જળવાઈ રહે છે. એટલે જ ભારત સરકારે વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ ૧૯૭૨ અંતર્ગત ઠરાવ્યું હતું કે, રાજ્ય સરકારો નેશનલ પાર્ક કે સેન્ચુરીનો હિસ્સો ના હોય એવા વિસ્તારને 'કોમ્યુનિટી રિઝર્વ' જાહેર કરીને પશુ-પક્ષીઓ, વનસ્પતિઓ અને પરંપરાગત જ્ઞાનના રક્ષણને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.

આ તો મીડિયામાં ચમકતા અરુણાચલ સિવાયના 'પ્રદેશ'ની એક નાનકડી ઝલક છે. અરુણાચલમાં નામડાફા  નેશનલ પાર્ક પણ આવેલો છે, જે દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો સંરક્ષિત વિસ્તાર છે. અરુણાચલમાં કામલાંગ, મેહાઓ, ઇટાનગર, કેન અને ડાઇંગ એરિંગ જેવા નાના-મોટા વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચુરી તેમજ પક્કે ટાઇગર રિઝર્વ પણ આવેલું છે. એક સમયે અરુણાચલમાં પણ લાકડું અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ મેળવવા આડેધડ જંગલો કપાતા હતા અને બેફામ શિકાર પણ થતા હતા, પરંતુ ૧૯૯૬માં સુપ્રીમ કોર્ટે અરુણાચલના જંગલોમાં લાકડું કાપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. ત્યાર પછી ૨૦૦૬માં ફરી એકવાર બુગુન લિઓસિચલા મળી આવતા અરુણાચલની આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાએ નોંધ લીધી હતી. આ પક્ષીને જોવા પ્રવાસીઓનો ધસારો અચાનક વધી જતા સ્થાનિકો પણ જંગલોનું મહત્ત્વ સમજતા થયા.

હવે સિઆંગ વેલીમાં દસ હજાર મેગા વૉટ વીજ ઉત્પાદનની ક્ષમતા ધરાવતો ડેમ પણ બની રહ્યો છે, પરંતુ સ્થાનિકો જ કુદરતના ભોગે વિકાસ નહીં એવું કહીને તેનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.

તાનિયામ હત્યાકેસઃ ભારત માટે ‘વેક અપ’ કૉલ

અરુણાચલ પ્રદેશના કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય નીડો પવિત્રાના પુત્ર તાનિયામની નવી દિલ્હીમાં હત્યા થઇ ગઇ. આ ઘટના પછી એક સવાલ થઈ રહ્યો છે કે, ભારતનું વૈવિધ્ય તેની શક્તિ છે કે નબળાઈ? બાળકોને નાનપણથી ‘વિવિધતામાં એકતા’ના પાઠ ભણાવાતા હોવા છતાં તે ખુલ્લા મગજથી બીજાનો સ્વીકાર કેમ નથી કરી શકતા? આજે પણ ભારતમાં જાતિવાદના જોરે ચાલતા સ્થાનિક પક્ષોની બોલબાલા છે. શિક્ષણનો ફેલાવો થવો અને ‘સાક્ષરતા’માં વધારો થવો એ બે વાતમાં આસમાન-જમીનનો ફરક છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ તેના વિવિધ ધર્મો, સંપ્રદાયો, જાતિઓ, પેટા જાતિઓ, ભાષાઓ અને બોલીઓના કારણે વિશ્વની બીજી બધી સંસ્કૃતિઓમાં અલગ તરી આવે છે, પરંતુ ભારતીય સમાજનો બહુ મોટો વર્ગ આ વૈવિધ્યતાનું સાચા દિલથી ગૌરવ લેતો હોય તો જ તે આપણી શક્તિ બને. નહીં તો અત્યારે વિવિધ ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, સંપ્રદાયો અને તેનાય પેટા ફિરકાના કારણે સમાજ કેટલો વિભાજિત છે એ આપણે જાણીએ છીએ. 

નીડો તાનિયામની હત્યાથી સમાજના અમુક હિસ્સાને સરકારી લાભોથી વંચિતતા, ઈશાન એટલે કે ઉત્તરપૂર્વ ભારતના રાજ્યોને રાજકીય-આર્થિક નીતિઓમાં અન્યાય તેમજ આ રાજ્યોના લોકોને શંકાના નજરે જોવા જેવા વિવિધ મુદ્દાની ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે, કેટલાક લોકોને તાનિયામની હત્યામાં પ્રદેશવાદ, જાતિવાદ કે સાંસ્કૃતિક ઘર્ષણનું તત્ત્વ નથી દેખાઈ રહ્યું. તેમની દલીલ છે કે, આ ઘટના બીજી કોઈ વ્યક્તિ સાથે પણ ઘટી શકી હોત. ગુજરાતીઓને દાળભાતિયા કહીને મજાક કરાય છે, સરદારના જોક તો આપણા રોજિંદા જીવનનો હિસ્સો છે અને તમામ દક્ષિણ ભારતીયોને પણ ભારતના લગભગ બધા રાજ્યોમાં ‘મદ્રાસી’ કહીને સામાજિક અલગાવ સર્જવામાં આવે છે, પરંતુ આ દલીલ કરનારા ભૂલી જાય છે કે, ત્રિપુરા, સિક્કિમ, મણિપુર અને નાગાલેન્ડ જેવા રાજ્યોના લોકો તેમના દેખાવ, પહેરવેશ, રહેણીકરણી, સાંસ્કૃતિક રીતરિવાજોના કારણે ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં હજુ ભળી શક્યા નથી. 

વળી, સરકાર અને બીજા રાજ્યોના લોકો સતત તેમને અન્યાય કરીને બળતામાં ઘી હોમી રહ્યા છે. દાખલા તરીકે, નવી દિલ્હી આવતા ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યોના વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વધુ ભાડું વસૂલાય છે. તેમને ‘ચિંકી’ કહીને બોલાવાય છે. આ વાતની સંવેદનશીલતાને ધ્યાનમાં રાખી સર્વોચ્ચ અદાલતે તેમને ‘ચિંકી’ કહેવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ ગુના બદલ પાંચ વર્ષ સુધીની સજા થઈ શકે છે.  ગુજરાતીઓ, પંજાબીઓ કે મદ્રાસીઓ ભારતના મુખ્ય પ્રવાહમાં સામેલ છે. તેમની સાથે થતા નાના-મોટા અન્યાયને ઉત્તરપૂર્વ ભારતના લોકો સાથે સરખામણી ના કરી શકાય. ત્યાંના અનેક રાજ્યોમાં આર્મ્ડ ફોર્સીસ (સ્પેશિયલ પાવર) એક્ટ (આફસ્પા) અમલમાં છે. આ કાયદાના કારણે પણ તેઓ વર્ષોથી પરેશાન છે અને આજેય અનેક તબક્કે અન્યાયની લાગણી અનુભવી રહ્યા છે. 

નીડો તાનિયામની હત્યાનો વિરોધ કરતા ઈશાન ભારતીયો 

તાનિયામ નવી દિલ્હીના લાજપતનગરમાં એક મીઠાઈવાળાની દુકાને સરનામું પૂછવા ગયો હતો અને ત્યાં બેઠેલા લોકોએ તેની હેર સ્ટાઈલને લઈને તેની મજાક કરી. યાદ રાખો કે, આવી જ હેરસ્ટાઈલ ધરાવતા ગુજરાતી, બંગાળી કે દક્ષિણ ભારતીય યુવક કરતા તાનિયામ વધુ ‘ઈઝી ટાર્ગેટ’ હતો. આ દરમિયાન કોઇ કોમેન્ટથી ઉશ્કેરાયેલા તાનિયામ અને દુકાનદાર વચ્ચે બોલાચાલી થઈ, પછી ઝપાઝપી થઈ અને મીઠાઈની દુકાનનો એક કાચ ફૂટી ગયો. આ ઘટનાથી ઉશ્કેરાયેલા કેટલાક દુકાનદારોએ તાનિયામને લાકડીઓ અને લોખંડના પાઈપથી ક્રૂર રીતે માર્યો. દિલ્હી પોલીસે પણ ઘટના સ્થળે પહોંચીને બંને પક્ષોને સમાધાન કરી લેવાની સલાહ આપી. તાનિયામ અને તેના મિત્રોએ પોલીસના કહેવાથી દુકાનદારને કાચ ફૂટવાથી થયેલા નુકસાનના રૂ. દસ હજાર પણ ચૂકવી દીધા. પોલીસે બંને જૂથો વચ્ચે સમાધાન કરાવીને જતી રહી, પરંતુ લાજપતનગરના કેટલાક દુકાનદારોનો એક ‘ચિંકી’ પરનો ગુસ્સો ઓછો નહોતો થયો. એ દુકાનદારોએ તાનિયામનો પીછો કરી ફરી એકવાર મૂઢ માર માર્યો.

છેવટે તાનિયામ અને તેના મિત્રો પોલીસ સ્ટેશને ફરિયાદ નોંધાવા ગયા પણ પોલીસ હજુ તેમને સમાધાન કરવા સમજાવતી હતી. અહીં એ પણ નોંધવું જોઈએ કે, દિલ્હી પોલીસ કોંગ્રેસના ધારાસભ્ય અને સંસદીય સચિવ નીડો પવિત્રાના પુત્રની ફરિયાદ નોંધવામાં ગલ્લાં-તલ્લાં કરતી હોય તો સામાન્ય માણસની શું વિસાત? તાનિયામના એક મિત્રના કહેવા પ્રમાણે, તાનિયામ 30મી ફેબ્રુઆરીની રાતે અપમાનની ભાવના અને મૂઢ મારના કારણે વ્યથિત હતો અને આખી રાત સૂઈ નહોતો શક્યો. દુકાનદારોએ તેને અસંખ્ય લાફા માર્યા હતા અને તેની આંખમાં મરચું નાંખ્યું હતું. તે સવારે છ વાગ્યા સુધી જાગતો હતો અને અસ્વસ્થતા અનુભવતો હતો. છેવટે તે બપોર સુધી પથારીમાં ઉઠ્યો ન હતો અને તેથી તેને ઑલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સમાં સારવાર માટે લઈ જવાયો અને ત્યાં ડૉક્ટરોએ તેને મૃત જાહેર કરી દીધો. લાકડી અને લોખંડના પાઈપથી માર મારવાના કારણે તાનિયામના આંતરિક અવયવોને પણ ગંભીર નુકસાન પહોંચ્યું હતું.

તાકમ સંજોય

અરુણાચલ પ્રદેશના સાંસદ તાકમ સંજોય કહે છે કે, “...આ એક સામાન્ય ઝઘડો હતો પણ તરત જ વંશીય ઝઘડામાં પરિવર્તિત થઈ ગયો હતો. તાનિયામ પર થયેલા ક્રૂર હુમલા પાછળ તેના મોંગોલોઈડ ફિચર્સ જવાબદાર હતા. મેઈનસ્ટ્રીમ ઈન્ડિયાની આ ગંભીર મુશ્કેલી છે...” તાકમ સંજોયે ઉઠાવેલો મુદ્દો ઘણો મહત્ત્વનો છે. શું ઉત્તર પૂર્વીય ભારતના લોકો ભારતીય નથી? ઈન્ડિયન ફેસિયલ ફિચર્સ એટલે શું? ઉત્તર-પૂર્વના અનેક રાજ્યોમાં અલગતાવાદી જૂથોનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે. નાગાલેન્ડ જેવા રાજ્યની સત્તાવાર ભાષા તો અંગ્રેજી છે અને આજે પણ ત્યાં જતા પ્રવાસીઓને ક્યારેક એવો પ્રશ્ન પણ સાંભળવા મળે છે કે, “આર યુ કમિંગ ફ્રોમ ઈન્ડિયા?” ચીન જેવા જમીન ભૂખ્યા ખંધા દેશ સામે ટક્કર લેવા નાગાલેન્ડના લોકો પોતાના રાજ્યને ભારતનું જ અવિભાજ્ય અંગ સમજે એ ખૂબ જરૂરી છે. તાકમ સંજોયે એવું કહેવું પડ્યું છે કે, “તાનિયામની હત્યા કરાઈ છે અને બીજા લોકો માટે જે કાયદો છે તે અમારા માટે પણ હોવો જોઈએ. જો સરકાર, પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર એવું માને છે કે, ભારતીય બંધારણ સમાજના ચોક્કસ સમાજ માટે જ છે તો અમે પણ અમારા હકો માટે અરવિંદ કેજરીવાલની જેમ રસ્તા પર ઉતરીશું...”

આઝાદીના સાઠ દાયકા પછી પણ ઉત્તરપૂર્વ ભારત દેશના મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવી શકાયું નથી. ત્યાંના લોકો કાયેદસરના ભારતીય નાગરિકો છે, પણ દેશના બીજા નાગરિકો હજુ તેમને સ્વીકારી શક્યા નથી. દેશના કોઈ પણ અભ્યાસક્રમમાં પૂર્વોત્તર ભારતના રાજ્યોનો ઈતિહાસ ભણાવાતો નથી. ફિલ્મ જેવું મજબૂત માધ્યમ આખા દેશને એક તાંતણે જોડી શકવાની તાકાત ધરાવે છે, પરંતુ હિન્દી ફિલ્મોમાં પંજાબી, ગુજરાતી કે દક્ષિણ ભારતીય જેટલું મહત્ત્વ ત્રિપુરા, સિક્કિમ, મણિપુર કે નાગાલેન્ડના લોકોને ક્યારેય નથી મળ્યું. આપણે દક્ષિણ ભારતીય, પંજાબી, મુસ્લિમ કે ગુજરાતી કલાકારોને ચાહીએ છીએ, તેમની ફિલ્મો જોઈએ છીએ. આપણે હોલિવુડની ફિલ્મોના ગોરા કલાકારોને પણ પસંદ કરીએ છીએ પણ પૂર્વોત્તર રાજ્યનો મોંગોલોઇડ ફેસિયલ ફિચર્સ ધરાવતો કોઈ કલાકાર હિન્દી ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે એવો વિચાર સુદ્ધાં નથી કરી શકતા. મીડિયામાં પણ ઉત્તરપૂર્વ ભારતના સમાચારોને ખાસ મહત્ત્વ મળતું નથી. દેશની કેટલી સમાચાર ચેનલોમાં મોંગોલોઈડ દેખાવ ધરાવતા એન્કર છે? 

ઉત્તરપૂર્વ ભારતના રાજ્યોને દેશના બીજા રાજ્યો સાથે જોડવા (સેનાની મદદથી ફક્ત બંદૂકના જોરે નહીં) સીબીએસઈ અને એનસીઈઆરટી અભ્યાસક્રમમાં સમગ્ર પૂર્વોત્તર ભારતનો  ઈતિહાસ પણ સામેલ કરવો જોઈએ. દેશના તમામ નાગરિકો લાલ કિલ્લા કે તાજમહેલની જેટલી માહિતી ધરાવે છે એટલી જ માહિતી ઈશાન રાજ્યોની પણ ધરાવતા હોય એ જરૂરી છે. ગુજરાતી, પંજાબી, મરાઠી, બંગાળી, મુસ્લિમ અને દક્ષિણ ભારતીયો એકબીજાની ભાષા નહીં જાણતા હોવા છતાં એકબીજા વિશે ઘણું બધું જાણે છે, પરંતુ પૂર્વોત્તર ભારત વિશે આપણે કેટલું જાણીએ છીએ? આ ઉપરાંત ઉત્તરપૂર્વ ભારતના મોટા ભાગના લોકો હિન્દી પણ સારી રીતે બોલી નહીં શકતા હોવાના કારણે મુશ્કેલીમાં મૂકાય છે. યાદ રાખો, દક્ષિણ ભારતીયો પણ હિન્દી નથી બોલતા પણ તેમને એવી કોઈ મુશ્કેલી નથી પડતી કારણ કે, તેઓ દેશના મુખ્ય પ્રવાહમાં સામેલ છે. એવી જ રીતે, એક સરેરાશ ભારતીય ઉત્તરપૂર્વના લોકોને ‘વિદેશી’ સમજે છે અને તેમની સાથે એવો વ્યવહાર પણ કરે છે. આપણે વિદેશમાં જઈને હકની વાત કરીએ છીએ અને આપણી જ ધરતી પર બીજા લોકો સાથે ઓરમાયું વર્તન કરીએ છીએ, જે આપણા બેવડા ધોરણો, બેશરમી અને દંભની પરાકાષ્ઠા છે. એ વાત અલગ છે કે, ભારતમાં વિદેશીઓ સાથે પણ ખૂબ ખરાબ વર્તન થાય છે. 

તાનિયામના મૃત્યુને સમજાવવું સહેલું નથી. તાનિયામ તો એક ઉદાહરણ માત્ર છે, પરંતુ આજે પણ દેશના તમામ રાજ્યોમાં પૂર્વોત્તર ભારતના નાગરિકોને સતત અપમાનિત કરાઈ રહ્યા છે. આ પ્રકારની ગુનાખોરીની એક ચોક્કસ પેટર્ન છે. તાનિયામના મૃત્યુ જેવી ઘટનાઓ બને ત્યારે તેઓ સતત ડર અનુભવે છે. પૂર્વોત્તર ભારતમાં પહેલેથી જ અલગતાવાદી લોકોનું જોર છે અને અત્યારે પણ આ રાજ્યોમાં પચાસથી વધુ સશસ્ત્ર બળવાખોર જૂથો સરકાર વિરુદ્ધ ચળવળ ચલાવી રહ્યા છે. આ મુશ્કેલી ફક્ત કાયદો અને વ્યવસ્થાની નથી અને એટલે જ તેનો અંત લાવવાનો કોઈ ‘શોર્ટ કટ’ નથી. 

તાનિયામના મૃત્યુએ ફરી એકવાર ઉત્તરપૂર્વ ભારતના રાજ્યોનો અવાજ બુલંદ કર્યો છે. આશા રાખીએ કે, આ નાગરિકોને પણ ભારતના લોકો પોતાના સમજે અને આખા દેશને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક રીતે મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરે.   

નોંધઃ બંને તસવીરો ગૂગલ પરથી લીધી છે.